Anadolu Ajansının (AA) "Parasosyal İlişkiler" başlıklı iki bölümlük haber dosyasının son bölümünde bireylerin kurduğu tek taraflı bu ilişkilerin günlük yaşantıya psikolojik açıdan etkilerine ilişkin detaylara yer verildi.

• Dijital çağda erişilemeyen kişilerle kurulan yakınlık hissi ve pazarlanan samimiyet

Cambridge Sözlüğü'nün 2025’te "yılın kelimesi" olarak seçtiği "parasosyal" ve ilk kez 1956'da araştırmacılar Donald Horton ve Richard Wohl'un ortaya attığı "parasosyal etkileşim" terimleri, hayran kültürünün önemli parçası haline gelerek günlük dilde yer edindi.

Tüketim alışkanlıklarının yanı sıra bireyin günlük yaşamını ve psikolojik durumunu etkileyen parasosyal ilişkiler, yalnızca oyuncular ve müzisyenler gibi ünlüler ya da sosyal medyadaki içerik üreticileriyle değil Harry Potter ya da Yüzüklerin Efendisi'ndeki Aragorn gibi kurgusal karakterler veya yapay zeka avatarlarıyla da kurulabiliyor.

Hayran kültürü konusu ele alındığında sosyal medyanın yaygınlaşmasıyla bireylerin, sevdikleri ünlüleri daha yakından takip edebilmesi ve etkileşim alabilmesi, parasosyal ilişkilerin pekişmesini mümkün kılabiliyor.

ABD'li şarkıcı Taylor Swift'in, ​​​​Amerikan futbolu oynayan erkek arkadaşı Travis Kelce ile nişanlanması haberini gözyaşları içinde sevinçle kutlayan hayranlarının bu tepkisi, parasosyal ilişkilerin işleyişine örnek gösterilebilir.

Parasosyal ilişkilerde birey, sevdiği ünlü ekranlarda konuşurken ona sohbet edercesine yanıt verme isteği duyabilir, sosyal medyada bu şekilde paylaşımlar yapabilir ve sevdiği ünlüyü düşünerek onunla diyalog kurduğunu hayal edebilir.

New York'taki Empire State Üniversitesinde 35 yıldır medya psikolojisi alanında çalışmalar yürüten Profesör Gayle Stever, bireyin olmak istediği, örnek aldığı karakterler ya da ünlülerle kurduğu parasosyal ilişkiyi "genelde insanların erişemeyecekleri, kendi sosyal statüsünden yüksek kişilerle karşılıksız kurduğu hayranlık bağı" olarak tanımlıyor.

"Sosyal medya, size günden güne daha samimi bilgiye erişme imkanı sağlıyor"

Dijital çağda, 2000'lerin ortalarında sosyal medya kullanımının artmasıyla hayran kültürünün ve parasosyal ilişkilerin doğası değişti.

Sosyal medyanın, hayranların sevdikleri ünlüyle kurduğu tek taraflı ilişkiye karşılık alabilme ihtimali sunması nedeniyle ünlülerin de hayranlarıyla benzer bağ kurabileceği fikri akıllara geliyor.

"Sosyal medya, size günden güne daha samimi bilgiye erişim imkanı sağlıyor." diyen Profesör Stever, dijital ortamlarda hayranlar ve onlarla iletişim kuran ünlülerin hala birbirini tam olarak tanımadığını, bu nedenle yine de bunun parasosyal ilişki sınırından çıkamadığını ifade etti.

Stever, "Hayran kitlesi, ünlülerin ekmek teknesi. Karşılıklı bir ilişki kurmaları akıllıca olur çünkü bu sayede insanlar, ünlülerin çalışmalarıyla daha ilgili hale geliyor." diye konuştu.

Özellikle Güney Koreli müzik grupları BTS ve Blackpink ile Amerikalı önde gelen şarkıcılar Taylor Swift, Ariana Grande ve Beyonce gibi ünlülerin hayranları, onlara duydukları sevgiden dolayı müzik listelerindeki başarılarının artması için çalışmalar yürütüyor.

Sanatçıların albümleri çıktığında dinleme oranlarının artması için etkinlikler düzenleyen hayranları, para toplayarak sosyal medyada reklam faaliyetleri dahi yürütebiliyor.

Parasosyal ilişkilerin hem olumlu hem olumsuz etkileri var

Bireylerin stresi azaltmak ve iyi hissetmek istediğini, parasosyal ilişkilerle de bunun hedeflendiğini belirten Stever, çalışmaları kapsamında görüştüğü Josh Groban hayranı kadının 4. evre kanser tedavisi sırasında sanatçının şarkılarıyla iyi hissettiğini söylediğini anlattı.

Stever, "Bu, parasosyal bağlanmaya iyi bir örnek. Bu kadın, Josh Groban'ı tanımıyor. Groban, onunla kemoterapiye gitmiyor. Kadın, müzik dinlediği cihazını, (Groban'ın) temsilcisi olarak görüyor." dedi.

Parasosyal ilişkilerin hem sağlıklı hem sağlıksız olabileceğini söyleyen Stever, "Herkesin hayatında sağlıksız diyebileceği ilişkileri olabiliyor." ifadesini kullandı.

Stever, bu tür ilişkilerin yetişkinlerde olumlu etkilerinin olduğunu savunsa da ABD basınında yapay zekayla oluşturulan karakterlerle evlenen kişiler örnek verilerek bu ilişkilerin olumsuz yönlerine işaret edildiğini anlattı.

"Parasosyal ilişkiler, bazen tamamen sağlıksız bir duruma dönüşebilir ancak bazı vakalarda insanlara iyi gelebiliyor." yorumunu yapan Profesör Stever, yetişkinlerde bu ilişkilerin arkadaşlıkların kurulması, farklı yerlere seyahat edilmesi gibi olumlu etkilerinin olabileceğini dile getirdi.

Çalışmalarında daha çok yetişkin deneyimine odaklandığını belirten Stever, ergenlik dönemindekiler için durumun farklı olabileceğinin altını çizdi.

"Ergenlik döneminde bireyler, sevdikleri ünlü için aşırı yoğun hislere kapılabilir"

Hayranların ilgisi, başarılarına katkı sağlamanın yanı sıra ünlülerin bağış işlerine destek vermek gibi olumlu sonuçların önünü açsa da bazı bireyler için sağlıksız seviyeye ulaşabiliyor.

Sektörün parçası olarak dış görünüşe büyük önem veren Güney Koreli müzik gruplarının diyet kültürü, hayranları arasında tartışma konusu.

Stever, en sevdiği ünlülerden yanlış tavsiyeler alanların bu ilişkilerden kötü etkilendiğine işaret ederek "Çalışmalarımdan birine katılan bir kişi vardı. Sevdiği ünlüyü çok zayıf olduğu için örnek alıyordu ve bunun sonucunda ciddi bir yeme bozukluğu geliştirdi." dedi.

Yalnızca yeme alışkanlıkları değil sevdikleri ünlünün albüm satışlarına katkı sağlamak amacıyla çok sık harcama yapan bazı hayranlar, ekonomik sıkıntılar çekiyor.

Bazı hayranların, sevdikleri ünlüler için karşılayabileceklerinden çok harcama yaptıkları için borca girdiklerini dile getiren Stever, bu şekilde yoğun bağlılık geliştiren hayranların, günlük hayattaki ilişkilerinin kopabileceğini anlattı.

Profesör Stever, "Ergenlik dönemindeki hayranlara baktığımızda onlar, yalnızca ünlüler için değil hobileri ve ilgi alanları için de bir şeyleri çok yoğun hissediyor. Ergenlikte kimliğimizi geliştirirken bir şeye çok odaklanabiliyoruz. Bu yüzden ergenlik dönemindeki kişiler, sevdikleri ünlü için aşırı yoğun hislere kapılabilir. Yetişkin hayranlar, bu konuda daha ortalama (davranıyor)." ifadelerini kullandı.

Öte yandan, günlük yaşamında yalnız hisseden bireylerin parasosyal ilişkilerle bu hissi azaltabileceğini söyleyen Stever, müziğin de stresle baş etme yollarından biri olarak görüldüğüne dikkati çekti.

Stever, parasosyal ilişkilerin bireyin ruh sağlığını olumsuz etkilediği görüşüne katılmadığını ancak ruh sağlığı sorunları bulunan kişilerin, parasosyal bağlar kurma eğilimi gösterebileceğini, bu noktada ihtiyaç duyulan tedavilerin uygulanması gerektiğini sözlerine ekledi.