EREN BEKSAÇ - 

Në fshatrat boshnjake në afërsi të qytetit të Prizrenit, në jug të Kosovës, tradita e aplikimit të një grimi unik te nuset, me qëllim që besohet se ato të mos preken nga "syri i keq", është ruajtur prej shekujsh.

Në fshatrat boshnjake si Lubinjë e Epërme, Lubinjë e Poshtme, Manastricë, Mushnikovë dhe Planjan, të vendosura në rrëzë të Maleve të Sharrit, disa kilometra larg nga qyteti i Prizrenit, nuset i lyejnë fytyrat e tyre plotësisht me ngjyra dhe simbole të ndryshme, një traditë e cila është praktikuar në këtë rajon prej shekujsh.

Aziza Sefitagic, një grua në të 70-at e jetës së saj, është një nga praktikueset e fundit të kësaj tradite, që tërheq interes të madh nga studiues, gazetarë, si dhe turistë vendas dhe të huaj.

Sefitagic tha për Anadolu se mësoi si ta bëjë këtë punë nga vjehrra e saj. Ajo theksoi se ka udhëtuar në vende të ndryshme të botës për ta promovuar këtë traditë.

"Unë e vazhdoj traditën edhe në pleqëri, sepse është në prag të zhdukjes. Dua që të vazhdoj për shumë vjet. Mendoj se është e nevojshme. Dua t'ia kaloj pishtarin nuses sime. Ajo ishte me mua në Australi, ia mësova edhe asaj. Dua që ajo ta vazhdojë dhe kam ndërmend t'ia lë asaj", thotë Sefitagic.

- "Në fshatrat e Kosovës ende mbahen dasma tradicionale"

Medisa Sagdati-Karavidaj, e cila punon në sektorin e turizmit prej 20 vitesh, tha se është e përfshirë në aktivitete që promovojnë traditat dhe kulturën e rajonit.

Sagdati-Karavidaj deklaroi se tradita e pikturimit të fytyrës së nuses është praktikuar prej shekujsh nga boshnjakët në fshatrat pranë Prizrenit dhe se tradita të ngjashme ekzistojnë edhe në Maqedoninë e Veriut dhe Bullgari, megjithëse teknikat dhe format e pikturimit ndryshojnë.

Sagdati-Karavidaj shpjegoi se fytyra e nuses pikturohet duke filluar që në orët e mëngjesit të ditës së dasmës.

"Përdoren ngjyra të ndryshme dhe secila ngjyrë ka një kuptim. Përgjithësisht përdoret ngjyra e kaltër, e kuqe, e artë dhe e bardhë. Vizatohen rrathë, të cilët në kultura të ndryshme përfaqësojnë ciklin e jetës dhe shtohen pika rreth tyre. Këto përfaqësojnë farën, fillimin e diçkaje të re", shpjegoi ajo.

Duke përshkruar kuptimet e pikturimit të fytyrës së nuses, Sagdati-Karavidaj tha se kjo traditë jeton në Kosovë dhe zbatohet çdo vit në dasma.

"Fytyrat pikturohen sepse simbolizojnë një vajzë të re që po martohet. Përveç kësaj, në kohët e vjetra, ekzistonte një besim i fortë te syri i keq. Besohej se kjo pikturë fytyre bëhej për të parandaluar që bukuria e vajzave të shihej dhe për të larguar syrin e keq. Kështu, vajzat me fytyra të pikturuara do të dukeshin njësoj. Kjo traditë ende jeton në Kosovë dhe pikturimi i fytyrës bëhet në dasma çdo vit. Sigurisht, jo aq shumë sa më parë. Për shembull, dasmat zgjasnin një javë, por tani zgjasin maksimumi dy ditë. Dasmat tradicionale ende mbahen në fshatrat e Kosovës", tha ajo.

- Ngjyrat dhe simbolet në fytyrën e nuses nënkuptojnë fat, lumturi dhe fëmijë

Sagdati-Karavidaj tha se ngjyrat dhe simbolet në fytyrën e nuses nënkuptojnë fat, lumturi dhe fëmijë, ndërsa tradita bazohet në legjenda të transmetuara gojarisht dhe besohet se ka ardhur në Kosovë nga persët ose daton që nga periudha pagane.

“Me kalimin e kohës, kjo traditë ka ndryshuar nga fshati në fshat dhe nga veshja në veshje. Për shembull, në Lubinjën e Poshtme këto dasma tradicionale mbahen çdo vit, por ato përshtaten më shumë me modën. Mund të ketë dallime në ngjyra. Por fshatrat e tjerë përpiqen ta ruajnë traditën ashtu siç është”, theksoi ajo.

Sagdati-Karavidaj deklaroi se grimi i nuses zgjat mesatarisht dy orë dhe shoqërohet me një sërë zakonesh që lidhen me ditën e saj të fundit të vajzërisë.

"Në mëngjes, nusja ulet për mëngjesin e fundit me familjen e saj dhe fillon lyerja tradicionale e fytyrës. Kjo zgjat dy orë, pas së cilës ajo vesh rrobat e saj tradicionale dhe i jepet një karamele. Nga ky moment e tutje, nusja i thotë lamtumirë shtëpisë së saj. Ajo nuk ha, nuk flet dhe mban fytyrën pa shprehje derisa të arrijë në shtëpinë e dhëndrit. Këngë lamtumirëse këndohen nga miqtë dhe familja e saj dhe nusja nuk duhet të qajë në këto momente. Besohet se të qarit e saj e prish lyerjen e fytyrës dhe sjell fat të keq. Pastaj dhëndri vjen me kalë për ta marrë nusen. Fytyra e lyer e nuses mbulohet dhe kur ajo arrin në shtëpinë e dhëndrit, fytyra e saj zbulohet dhe kontrollohet për të parë nëse boja është njollosur", vazhdoi ajo.

Ajo shtoi se nusja ulet në një vend ku të gjithë në fshat mund ta shohin dhe nëse lyerja e fytyrës është e paprekur besohet se nusja do të jetë e fortë dhe punëtore.

Elmedina Shkurti-Haxhifazliu, përfaqësuese e Shoqatës për Arsim, Zhvillim dhe Shtrirje Kulturore (EDUCO), theksoi se po përpiqen ta mbajnë gjallë këtë traditë dhe ta promovojnë atë duke organizuar një punëtori interaktive me pjesëmarrjen e Sefitagicit si pjesë e Konferencës së tyre Vjetore të Turizmit dhe Mikpritjes në Prizren, e cila mbahet tradicionalisht.