САРАЕВО
Александар Рељиќ, новинар од Нови Сад и автор на документарниот филм „Процес Санџак“, во разговор за Агенција Анадолија истакна дека се плаши дека последните случувања во Црна Гора и заканите на Бошњаците, по парламентарните избори, се нешто природно.
„Процес Санџак“ е токму приказна што се занимава со тортурата над бошњачкото население на Санџак од српскиот и црногорскиот дел, во време на војната во Босна и Херцеговина.
Тој истакнува дека филмот настанал во продукција на новосадски „Core Doxa“ и копродукција на „Ал Џезира Балканс“, а се работи за приказна која е заборавена и која во времето кога се случувала била медиумски запоставена.
„Многу малку луѓе и тогаш знаеја за тие настани. Но, за среќа, имаше и упорни новинари и колеги кои беа таму во тоа време. Се работи всушност за полициската акција 'Мај '93', која започна во Србија, каде што беа уапсени 25 припадници на Партијата за демократска акција на Санџак и подоцна во полициската акција 'Лим', која таму се надоврза, кога во Црна Гора беше уапсен уште 21 припадник на тогашната Партија за демократската акција на Црна Гора. Тогаш беше уапсен и претседателот на СДА на Црна Гора, Харун Хаџиќ. Зборуваме за време кога во сенка на војната во БиХ на просторот на Санџак имаше навистина секакви ужаси, кои тогаш дефинитивно не беа во фокусот на јавноста“, објаснува Рељиќ за што зборува филмот.
- Судско-полициски монтиран процес
Тој нагласува дека се работело за судско-полициски монтиран процес, кој се одвивал паралелно во Нови Пазар и Бијело Поље.
„Обвинети се дека подготвувале вооружено востание со цел создавање самостојна држава Санџак, и обвинетите тогаш всушност поминаа низ една сериозна полициска тортура и беа принудени да потпишат признание за она за што беа обвинети. Колку се работеше за монтиран процес зборува и фактот дека подоцна во Бијело Поље на две и пол години затвор беше обвинет Ибрахим Чикиќ поради подготвување снајперски напади, а се работи за човек кој дваесет години пред тоа ослепел. Значи, имаме еден случај на слеп снајперист“, вели авторот.
„Целиот процес“, вели тој, „се завршува така што по потпишувањето на Дејтонскиот договор, Момир Булатовиќ, тогашниот претседател на Црна Гора, аболирал 21 обвинет, додека Врховниот суд на Србија во 1996 година ја отфрлил пресудата на првостепениот суд и го вратил судењето на почеток.“
„Значи, во Србија тој процес продолжи во следните 20 години. Имаше над 100 рочишта и, всушност, станува збор за фактот дека тие не можеа да ги осудат обвинетите затоа што никогаш немало докази за тоа, ниту можеа да ги ослободат бидејќи тоа не би им се исплатело. Едноставно, тој случај застаруваше. Станува збор за лица кои со првостепената пресуда беа осудени на над 80 години затвор, оние што беа обвинети во Србија, и над 80 години затвор добија обвинетите во Црна Гора. Едноставно, станува збор за случај за кој речиси ништо не е познато и јас едноставно морав да снимам филм за тоа“, вели Рељиќ и се осврна на можните реакции во Србија и Црна Гора:
„Да не прејудицирам, но мислам дека ќе има многу напади. Ќе има многу негативни реакции, бидејќи самата тема е многу контроверзна, од една страна. Од друга страна, станува збор и за партија, односно за членовите на партијата во Санџак, а треба да го кажеме и фактот дека покрај киднапирањата во Штрпци и киднапирањата во Сјеверин и извршено е и гранатирањето на селата Кукуровиќи и Буковица во Црна Гора и разни други настани што се случуваа додека траеше војната во БиХ, но и на просторот на Санџак. Фактот дека немаме никакво продолжување на обвинението од Хаг за некои обвинети и осудени, на крајот на краиштата, во Трибуналот за нивните злосторства извршени во Санџак, зборува многу за фактот дека сè што се случи во Санџак е табу“, посочува Рељиќ.
- Жртвите во Санџак не се признати
Во прилог на тоа се наведува и дека во случајот со киднапирањето на патниците од автобусот во Сјеверин немало судење, ниту биле подигнати обвиненија.
„И тие пресуди што се донесени во тој случај се донесени во отсуство. Обвинетите всушност не беа во отсуство, туку во бегство. Жртвите во Санџак не се на ниту еден начин признати, а од друга страна, занимавањето со таа тема се плашам дека е како да задеваш мечка“, искрено кажа Рељиќ.
Наведува дека со темите, кои во Србија се табу, тој се занимава речиси 25 години, колку што му трае и новинарската кариера од што и живее.
„Отсекогаш се занимавав со вакви теми. Тоа не е ништо случајно, тоа е навистина од самиот почеток. Можам да кажам дека пред 20 и повеќе години полесно можев да работам и да се занимавам со тие теми, отколку што тоа денес е случај. Денес и десницата и воопшто тој вид на ксенофобија е уште повеќе поприсутна отколку што беше пред четврт век, иако тогаш се случуваа и тие ужаси и злосторства и сето останато. Но, ми изгледа дека многу поголема јавност како понормално да пристапуваше кон тие теми. Денес луѓето не сакаат да навлегуваат подлабоко во тоа, денес ми изгледа дека јавноста е таква, доколку нешто не прочитала во наслов не оди понатаму, не чита понатаму. Просто луѓето повеќе не навлегуваат подлабоко во тоа, имаат некои свои конечни вистини и тогаш, во согласност со тоа, сè што е друго и поразлично е подложно на напади“, вели Рељиќ и продолжува:
„Имаше сè и сешто. Го очекувам тоа и сега, но кога би обрнувал внимание на тие работи, јас навистина со овие теми не би се ни занимавал. Од друга страна, немам никаква заблуда дека јас ќе променам нечие мислење. Јас само знам дека на многу луѓе кои нормално размислуваат на некој начин ќе им дадам малку поттик да продолжат да размислуваат така.“
Осврнувајќи се и на последните закани на Бошњаците во црногорскиот дел на Санџак, по парламентарните избори, Рељиќ смета дека тоа било природно.
„Ја познавам ситуацијата во Црна Гора, на крајот на краиштата, во овој филм се занимаваме со ситуацијата во Црна Гора, се занимаваме и со тогашниот естаблишмент во Црна Гора. Да бидеме искрени дека дел од тој естаблишмент, дури и системот, остана ист во смисла на некои лични решенија, но се менуваше. Значи по '97. Црна Гора се смени, но она што постоеше во Црна Гора како сериозен конфликт и став кон Бошњаците не се смени суштински, како на самиот север на Црна Гора, така и во тој дел на Санџак. Општеството во Црна Гора едноставно не се соочи со сите ужаси што се случија во последните 100 години на овие простори. Ако зборуваме за ова најновото, се плашам дека тоа што се случи, се случи природно“, вели Рељиќ и додава:
„Тоа што се случуваше ми изгледа дека е природно, затоа што црногорското општество во глобала никогаш не ги отвори болните теми, на пример, како темата за Шаховиќ. Значи од 1924 година до денес таа тема не се отвори.“
- AJB DOC е многу важен за авторите
Рељиќ вели дека за него фестивалот „Al Jazeera Balkans DOC“ бил најважен, бидејќи со својот филм бил на првото издание, а во понеделник ќе го прикаже филмот и на третото.
„Во секој случај, навистина е многу важен за нас авторите, бидејќи потполно е фокусиран на документарниот филм. Не е исто кога сте на некои други фестивали во делот на селекцијата за документарен филм и кога фестивалот е комплетно посветен на документарниот филм. Al Jazeera е дефинитивно платформа која многу направи во регионот да се развива индустријата на документарниот филм“, изјави Рељиќ.
Без оглед што овогодишното издание на AJB DOC е онлајн, вели дека е оптимист и дека го радува што филмот „Џемо“, кој во петокот вечерта го отвори третото издание на фестивалот, во само еден ден го гледале над 12.000 лица.
Периодот на почетокот на пандемијата на Ковид-19, кога во Србија на сила беа најжестоките рестрикции, Рељиќ, според неговите зборови, го проживеал фрустрирачки. Сепак додава дека за среќа, филмот „Процес Санџак“ бил во постпродукциска фаза која можела да се работи од дома.
„Но, од друга страна, беше фрустрирачки затоа што ти гледаш дека нешто се случува и треба да се реагира и треба просто да се снима тоа време. Не знаев што да правам, потоа се сетив низ светот да анимирам некои свои контакти, свои пријатели, познаници, кои пак своите познаници ќе ги анимираат да се снимаат со мобилни телефони и да ги снимат своите сведочења за пандемијата, за таа, пред сè фрустрирачка изолација. Така што имаме интересни гигабајти материјал, па можеби сепак ќе направам некој филм за тоа“, изјави Рељиќ.
- Денешното време е полно со ксенофобија
Новосадскиот новинар е автор на филмот „Енкел“, во превод од германски „Внук“, за односот на Ева Мозес Кор, логорашка од Аушвиц, и Рајнер Хос, внук на командантот на тој логор, Рудолф Хос. Меѓу останатите, доби и награда на програмата во првото издание на AJB DOC, која воедно му била најдрага. Тој вели дека филмот поминал добро и на многу други фестивали, но вели дека самата приказна помалку била нејасна на публиката, како и на жирито.
„Внук на монструм, најголем злосторник во историјата на човештвото. Тој внук се соочува со тоа злосторство, тој внук се обидува да се сретне со жртвите на својот дедо и да се бори против секој вид на неонацизам, антисемитизам, расизам, ксенофобија, и на крајот, преживеана логорашка го усвојува симболично како свој внук и потпишуваат завет дека заедно ќе се борат против тие чудовишта. Тоа, во денешно време, кое е преполно со ксенофобија, не помина едноставно до крај“, истакнува Рељиќ.
Како една од причините го наведува фактот дека во денешно време сè мора да биде црно или бело, и дека нема ништо измеѓу. Како пример го наведува моменталниот процес во кој актерот на неговиот филм, една година подоцна, откако почина Ева, во одредени израелски медиуми е наречен измамник, што го пренесоа и одредени германски медиуми.
