Hemn Baban
13 کانوونی یەکەم 2015•نوێکردنەوە: 14 کانوونی یەکەم 2015
بەپێی قسەكانی ئەو پسپۆڕەی غاز یەدەگی زۆری غازی هەرێمی كوردستان و پێگەی جوگرافیی كە نزیكە لە توركیاوە وای لێ دەكات ببێتە سەرچاوەیەك بۆ ئەوەی توركیا لە هاوردەكردنی غاز پشتی پێ ببەستێت.
پسپۆڕ لە غازی سرووشتی د.محەمەد حەسیب زەنگەنە كە راگری فاكەڵتی ئەندازیارییە لە زانكۆی كۆیە لە هەڤپەیڤینێكدا لەگەڵ ئاژانسی ئانادۆڵو باس لە سرووشتی غازی هەرێمی كوردستان و بڕی ئەو یەدەگەی دەكات كە لە ژێر خاكەكەیدایە و گرنگیی ئەو سامانەش دەخاتەڕوو.
زەنگەنە لەم بارەیەوە دەڵێت: "بەپێی ئەو زانیارییانەی لەبەردەستدان عێراق خاوەنی یەدەگێكی زۆر گەورەیە لە هەردوو سامانی نەوت و غازیشدا، لە نەوت باس لەوە دەكرێت خاوەنی 115 ملیار بەرمیل بێت، كە ئەوەش عێراق دەكاتە چوارەم گەورەترین وڵاتانی دونیا لە پاش سعودیە و كەنەدا و ئێران، لە بواری غازیشدا عێراق یەدەگێكی زۆر گەورەی هەیە كە 112 تریلیۆن پێ سێ جا دەبێت، بەوەش عێراق دەبێتە 11ەمین وڵاتی دونیا لە رووی یەدەگی غازی سرووشتییەوە، رێژەیەكی زۆر لەو غازەش لە كوردستانە".
ئەو لە درێژەدا دەشڵێت: "بەپێی داتای وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان هەرێمی كوردستان خاوەنی 200 تریلیۆن پێ سێ جا یەدەگی غازی سرووشتییە. هەروەها زانیاریی وزەی ئەمریكی (Energy (Information Administration لە ساڵی 2010 باس لەوە دەكات كە رێژەی ئەو غازە سرووشتییەی لە عێراق هەیە زۆر زیاترە لەوەی باس دەكرێت، ئەو ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە عێراقی خاوەنی 275 تا 300 تریلیۆن پێ سێ جا لە غازی سرووشتییە كە بەپێی سەرچاوەكان رێژەی 70 لەسەدی ئەو بڕە دەكەوێتە ناوچەكانی باشووری عێراق، بەتایبەت لە بەسرا و كێڵگەی رومێلە بە پلەی یەكەم، هەروەها رێژەی 30 لەسەدی ئەو ژمارەیەش دەكەوێتە ناوچەكانی هەرێمی كوردستانەوە كە ئەوە رێژەیەكی زۆرە".
د.محەمەد حەسیب زەنگە كە دكتۆرای لە غازی سرووشتی هەیە و لە زانكۆی كۆیەیە لە درێژەی قسەكانیدا بۆ ئانادۆڵو دەڵێت: "لە رووی زانستییەوە دوو جۆری غاز هەن، یەكەمیان ئەوەیە كە پێی دەگوترێت (Associated Gas) كە ئەو غازەیە لەگەڵ نەوتدا دەردەكرێت. بەپێی زانیارییەكان لەسەر ئاستی عێراق دوو لەسەر سێی غاز عێراق لەم جۆرەیە، ئەم جۆرە غازە پێویستی بە چارەسەریی هەیە لەوانە جیاكردنەوەی نەوت و غاز و پێكهاتە هایدرۆكاربۆنییەكانی قورستر لە C1، هەروەها غازی عێراق بەگشتیی پێی دەگوترێت سۆر غاز كە رێژەیەكی زۆری ئەسید غازی تێدایە. مەبەستم H2S و CO2ە كە بەپێی ستانداردەکانی نێودەوڵەتی دەبێت لاببرێت. ئەوە جگە لە بوونی كێشەی ئاو لەگەڵ غازدا كە دەبێت چارەسەر بكرێت، خۆشبەختانە بۆ كوردستان رێژەیەكی زۆری ئەو غازەی هەیە لە جۆری (none Associated Gas)ە كە ئەوەش وادەكات خەرجیی دەرهێنانی كەمتر ببێت".
ئاماژە بۆ ئەوەش دەكات كە بەهۆی بەڕێوەبردنی خراپی كەرتی سەرچاوەکانی سرووشتی لە عێراق بڕێكی زۆری غازی ئەم وڵاتە بەفیڕۆ دەچێت و دەسووتێت، لەم بارەیەوە دەڵێت: "بەشێكی غازی عێراق بەفیڕۆ دەچێت و دەسووتێت. بەپێی راپۆرتێك لە ساڵی 2010 عێراق هەموو ئەو غازەی سووتاندوویەتی ئەگەر هاتبا و بەكاری هێنابایە، دەبووە 22 هەمین وڵات لە هەناردەكردنی غازی سرووشتی لە پاش لیبیا. ئەگەر ئەو غازەی بەكارهێنابا بۆ بەرهەمهێنانی كارەبا ئەوە كارەبای بۆ هەموو عێراقی پێ دابین دەكرد".
د.محەمەد حەسیب زەنگە دەشڵێت: "هەرێمی كوردستان لەم بارەیەوە باشتر غاز بەكار دەهێنێت. دەبینین كۆمپانیای دانە غاز كە بۆرییەكی هەیە 176 كیلۆمەترە بووەتە سەرچاوەیەكی باش بۆ دابینكردنی سووتەمەنی پێویست بۆ دوو وێستگەی كارەبا لە چەمچەماڵ و هەولێر، ئەوەی من بزانم بۆرییەكی دیكە هەیە و رادەكێشرێت لە قەزای سیمێلە لە پارێزگای دهۆك بۆ بەرهەمهێنانی كارەبا".
لە درێژەی قسەكانیدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو ئەو پسپۆڕەی غازی سرووشتی تیشك دەخاتەسەر گرنگیی غازی هەرێمی كوردستان و بایەخی لە رووی نێودەوڵەتییەوە و بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو روونی دەكاتەوە: "ئەگەر تەماشای یەدەگی غازی سرووشتی هەرێمی كوردستان بكەین كە وەزارەتی سامانە سروشتییەكان دەڵێت بڕی 200 تریلیۆن پێ سێ جامان هەیە، ئەوە دەبێت بزانین كام بازاڕ باشترە بۆ ئەوەی لە ئایندەدا هەناردەی بكەین. لەوانەیە توركیا یەكێك بێت لەو بازاڕانەی زۆر باش بن بۆ ئەو مەبەستە چونكە لەلایەك دراوسێی كوردستانە لە رووی جوگرافییەوە هەروەها داواكارییەكی زۆر باش هەیە لەلایەن توركیاوە بۆ غازی سرووشتی".
ئەو راشیدەگەیەنێت: "بەپێی زانیارییەكان تا ساڵی 2020 داواكاری لەسەر غازی سرووشتی لەلایەن توركیاوە بۆ بڕی یەك 1,9 تریلیۆن پێ سێ جا بەرز دەبێتەوە. مانای وایە ئەگەر ئێمە 200 ترییلۆن پێ سێ جا یەدەگمان هەبێت ئەوە دەتوانین بۆ 100 ساڵ غازی سرووشتی بۆ توركیا دابین بكەین، هەندێك سەرچاوەی زانیاری باس لەوە دەكەن دەتوانین بۆ 300 ساڵیش ببینە دابینكاری غازی سرووشتی بۆ تەواوی توركیا، ئەگەر توركیا تاكە بازاڕیش نەبێت بەڵام دەكرێت توركیا بازاڕێك بێت بۆ هەناردەكردنی نەوتی كوردستان بۆ ئەورووپا".
راگری فاكەڵتی ئەندازیاری لە زانكۆی كۆیە دەشڵێت: "ئێستا جۆرێك ئاڵۆزی لە نێوان توركیا و رووسیا دروست بووە. ئەوە وایكردووە توركیا جددی تر بیر لە بەدیل بۆ غازی سرووشتی رووسیا بكاتەوە. هەرێمی كوردستانیش كە هەم ئەو یەدەگە زۆرەی هەیە و هەم لە رووی پێگەی جوگرافییەوە نزیكە لە توركیا دەتوانرێت پشتی پێ ببەسترێت بۆ دابینكردنی غازی سرووشتی بۆ توركیا".
هێما بۆ ئەوەش دەكات كە داواكاریی لەسەر غازی سرووشتی لە هەموو جیهاندا روو لە هەڵكشانە و نموونە بۆ ئەوەش دەهێنێتەوە كە تەنها لە ماوەی دە ساڵ لەنێوان ساڵی 2002 بۆ ساڵی 2012 رێژەی بەكارهێنانی غازی سرووشتی لە جیهاندا بە بڕی سێ تا چوار لەسەد زیادی كردووە. ئەوەش بۆ چەند هۆكارێك دەگەڕێنێتەوە لەوانە غازی سرووشتی وزەبەخش و تێچووی كەمترە هەروەها هاوڕێی ژینگەیە بەجیا لە سووتەمەنەییەكانی تر ئەویش بەهۆی ئەوەی كاربۆنی كەمتری تێدایە لەگەڵ غازی co2.
د.محەمەد حەسیب زەنگەنە ئاماژە بە گرنگیشی دەزانێت هەرێمی كوردستان بایەخی پتر بەدەستی كاری نێوخۆیی بدات و هەوڵی گەشەپێدانیان بدات، ئەو دەڵێت: "ئەو گرێبەستانەی كە هەرێمی كوردستان واژۆیان دەكات لە جۆری هاوبەشییە لە بەرهەمهێنان، ئەوەش لەو وڵاتانە دەكرێت كە دوو شتی سەرەكییان نییە. یەكەم توانای ماددییان نییە یان زۆر كەمە بۆ ئەوەی مەسەلەكانی گەڕان و هەڵكەندن و بەرهەمهێنانی نەوت یان غاز ئەنجام بدەن هەروەها توانای مرۆیی پێویستیشییان نییە. بۆیە ئەو گرێبەستانە دەكرێت بۆ ئەوەی كۆمپانیاكان بچنە ئەو وڵاتانەوە بەڵام ئەوەش بەربەرستی دەبێت و واباشترە گرنگی و بایەخی پتر بۆ پێگەیاندنی دەستی كاری نێوخۆ بدرێت".
ئەو نموونە بە زانكۆی كۆیەش دەهێنێتەوە لە قسەكانیدا و دەڵێت: "ئێمە توانیومانە تایبەت بە گەشەپێدانی مرۆیی خەڵكی پسپۆڕ لە بواری نەوتدا پێبگەینین، زانكۆی كۆیە وەكو یەكەمین زانكۆ یەكەم بەشی نەوتی كردەوە و لە ساڵی 2004 یەكەم وەجبەی خوێندكاری وەرگرت و لە 2006 بەشی ئەندازیاری كیمیایی كردەوە و ئەو دوو بەشە هەردووكیان پیشەسازیی نەوت دابین دەكەن. هەتا ئێستا هەشت خولی دەرچووی ئەندازایاری نەوت و شەش خولی دەرچووی ئەندازیاری كیمیایی بەڕێژەی 400 ئەندازیاری نەوت و كیمیایی پێشكەش كردووە. بەشێكی زۆری ئەوانە ئێستا كاردەكەن بۆیە دەبێت حكوومەت و زانكۆكان بایەخ بەو بەشانە بدەن چونكە لە داهاتوودا داهاتی باش بۆ كوردستان دابین دەكەن".
لەكۆتایی قسەكانیدا د.محەمەد حەسیب زەنگە گوتی ئەو ژمارانەی باس دەكرێت بۆ یەدەگی عێراق ئێستا لە داهاتوودا زیاتر دەبن لەگەڵ رووپێوی زیاتر، ئەوە هەرێمی كوردستانیش دەگرێتەوە كە پێدەچێت سێ هێندەی ئێستا زیاتر بێت، ئەو كۆتایی بە قسەكانی بەوە هێنا كە "خەڵكی كوردستان لەسەر یەدەگێكی زۆری غازی سرووشتیین".
