"هەرێم لەرێگەی ئێران و توركیاوە نەوت و غاز هەناردەی ئاسیا و ئەورووپا دەكات"

پسپۆڕی بواری نەوت و غاز لە هەرێمی كوردستان دكتۆر بێوار خونسی لە هەڤپەیڤینێكدا لەگەڵ ئاژانسی ئانادۆلو ئاشكرای دەكات بەمنزیكانە شاندێكی تایبەتمەندی وزەی ئێرانی بەمەبەستی راكێشانی دوو بۆریی نەوت و غاز لە هەرێمەوە بۆ ئێران و لەوێشەوە بۆ وڵاتانی ئاسیا سەردانی هەولێر دەكات، هەروەها بۆ كۆتایی 2016 و سەرەتای 2017ش غازی هەرێمی كوردستان لە توركیاوە دەگەیەندرێتە ئەورووپا.

خونسی لەوبارەیەوە رایدەگەیەنێت: "بەپێی زانیارییەكان بڕیارە لە چەند رۆژی داهاتوو شاندێكی تایبەتمەندی ئێرانی لەبواری وزە سەردانی هەرێمی كوردستان بكات بەمەبەستی گفتوگۆكردن لەسەر راكێشانی دوو بۆریی نەوت و غاز لە هەرێمەوە بۆ ئێران و لەوێشەوە بۆ وڵاتانی ئاسیا وەكو چین و ژاپۆن، حكوومەتی هەرێم پشتیوانی ئەو هەنگاوە دەكات، بەتایبەت ئێستا لەو 57 بلۆكە نەوتییەی هەرێم 27یان دەكەونە پارێزگای سلێمانی و ناوچەی گەرمیانەوە، ئەو دەڤەرانەش 600 كلیۆمەتر سنووریان لەگەڵ ئێران هەیە، هەندێك كێڵگە هەیە 30 تا 40 كیلۆمەتر لە ئێرانەوە دوورن، بۆیە ئەو ناوچانە شوێنی گونجاون بۆ راكێشانی بۆرییەكان بە پشت بەستن بە بنەمای كەمترین خەرجی و زۆترین داهات".

لەبارەی هەناردەكردنی غازی هەرێمی كوردستان بۆ توركیا و لەوێشەوە بۆ ئەورووپا دەڵێت: "بڕیارە لە كۆتایی 2016 و سەرەتای 2017 هەرێمی كوردستان لەرێگەی بۆرییەكی تایبەتەوە غاز هەناردەی توركیا و لەوێشەوە بۆ ئەورووپا بكات، لەگەڵ ئەوەشدا هەرێمی كوردستان لە ماوەیەكی نزیكدا دەگاتە یەك ملیۆن بەرمیل نەوتی هەناردەكراو لە رۆژێكدا، ئەوەیش پێویستی بە راكێشانی بۆرییەكی دیكەی نەوت بۆ توركیا هەیە، بەتایبەت ئەو بۆرییەی ئێستا نزیكەی 650 كیلۆمەتر درێژییەكەیەتی لە شەرنەخ تا دەگاتە بەندەری جەیهان و جاروبار رووبەڕووی تەقاندنەوە یان كونكردن دەبێتەوە، وا باشترە بۆرییەكی دیكەش هەبێت".

خونسی پێی باشە هەرێمی كوردستان زۆرترین هێڵی راكێشانی بۆریی بۆ هەناردەكردنی نەوت و غازی سروشتی بۆ دەرەوە هەبێت و بە پێویستی دەزانێت لە رێگەی ئێران وزەی خۆی بۆ ئاسیا و لەرێگەی توركیا بۆ ئەورووپای هەناردە بكات.

ناوبراو لەبارەی یەدەگی نەوت و غازی هەرێمی كوردستانیشەوە بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو دەڵێت: "بەتەنها لە سێ پارێزگاكەی هەرێم سلێمانی و دهۆك و هەولێر كە نزیكەی 40 هەزار كیلۆمەتر دەبێت یەدەگی نەوتی هەرێم بڕی 45 ملیار بەرمیل نەوت و بڕی 5,7 تریلیۆن مەترسێجا غاز دەبێت، بە گەڕانەوەی ناوچەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم واتە كەركووك و شەنگال و ناوچەكانی دیكە، هەرێم دەبێتە خاوەنی زیاتر لە 90 ملیار بەرمیل یەدەگی نەوتی و زیاتر لە 8 تریلیۆن مەترسێجا لە غاز، بەو پێیە لە كۆی یەدەگی جیهان لە نەوت كە هەزار و 100 ملیار بەرمیل نەوتە، هەرێمی كوردستان نزیكەی 9 لەسەدی هەیە، هەروەها لە غازیش لە وڵاتە یەكەمەكاندایە".

دەشڵێت: "ئێستا لەو 57 بلۆكە نەوتییەی هەرێمی كوردستان نزیكەی 14 تا 18 بلۆك نەوت و غازی لێ دیاریكراوە و ئەوەش بووەتە سەرچاوەیەكی سەرەكی وزە، گەورە كۆمپانیاكانی ئێكسۆن مۆبیل و تۆتال و شێفرۆنیش لێرەن، هەرێمی كوردستان یەدەگی نەوتی لە یەدەگی نەوتی ئەمریكا كە 50 ویلایەتە زیاترە".

ئەو پسپۆرەی بواری نەوت و غاز لە هەرێمی كوردستان لە درێژەی قسەكانیدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە هەرێمی كوردستان بەهۆی یەدەگی زۆرییەوە پێویستە بیر لە بایەخدانی پتر بە پیشەسازییەكانی نەوت واتە پترۆكیمیاییەكان بدات كە لەو رێگەیەوە داهاتی نەوت و غازی سێ هێندە لێ دەكات. بە گرنگیشی دەزانێت هەرێم بیر لە دامەزراندنی پاڵاوگەی زیاتر بكاتەوە.

دەشڵێت: "ئەگەر تەكنەلۆجیای نوێتر بهێنرێتە كوردستانەوە و رووپێوی جیۆفیزیایی و هەڵكۆڵین و بەراوردكردن لەگەڵ كێڵگەكانی دیكەی زیاتر هەبێت و هێمنی پتر دەستەبەر بكرێت ئەوا یەدەگی نەوت و غازی هەرێم بەدرووستی دەدۆزرێتەوە كە رێژەیەكی زۆر زۆرە".

دەشڵێت: "بەرنامەی كۆمپانیاكانی بواری نەوت و غاز لە هەرێم ئەوەیە تا قوڵایی سێ هەزار و 700 مەتر نەوت و غاز بدۆزنەوە، بەڵام لە زۆر ناوچەی كوردستان لە قوڵتریش زۆرە، بە نموونە لە شەنگال نزیكەی 6 كیلۆمەتر و لە دهۆك نزیكەی 8 كیلۆمەتر و لە هەولێر نزیكەی نۆ كیلۆمەتر، لە كەركووكیش لە نزیكەی 10 تا 12 كلیۆمەتر نەوت و غازی زیاتر هەیە، بەتایبەت لە ناوچەی دهۆك".

دكتۆر بێوار خونسی لە درێژەی قسەكانیدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو بە بایەخەوە وزەی هەرێمی كوردستان دەخاتە روو و باس لە پێگەی جیهانی دەكات و دەڵێت عێراقی فیدڕاڵ وڵاتێكی دەوڵەمەندە لە نەوت و سەرچاوەیەكی گرنگی ئابوورییە بەتایبەت لە دانانەوەی سیستەمی ئابووری لە پاش ساڵی 2003.

دەشڵێت: "هەرێمی كوردستانیش وەكو پارچەیەك لە عێراق كە نزیكەی 81 هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشە رووبەرەكەیەتی، نزیكەی 41 هەزار كیلۆمەتری دەكەوێتە ئەو ناوچانەی بە ماددەی 140 و ناوچەكانی كوردستانی دەرەوەی هەرێم دەناسرێن ئەویش لە خانەقین و كەركووك و مەخموور دەست پێدەكات تا دەگاتە عێن زالە و سنووری عێراق و سووریا، لەرووی زانستی جیۆلۆجیشەوە سەنتەری ئەمباری نەوتی دەكەوێتە ئەو هێڵە، واتە ناوچەكانی كوردستانی دەرەوەی هەرێم سەنتەری ئەمباری نەوتن، حكوومەتی عێراقیش دەستپێكی پیشەسازیی نەوتی لەو ناوچانە بووە بە نموونە لە دەرهێنانی نەوت لە كەركووك ساڵی 1927 و لە 1950 لە خانەقین و 1959 لە عێن زالە، ئەوەبوو لە دوای 2003شەوە كە دەستووری عێراق پەسەندكرا ئەو ناوچانە كران بە كێشە و تا ئێستاش چارەسەر نەبوون تا هاتنی داعش".

خونسی باس لەوە دەكات كە چۆن حكوومەتەكانی پێشووی عێراق بەتایبەت بەعس پلانی بۆ پەراوێزخستنی ئەو ناوچانە هەبووە، هاوكات داعشیش ویستی ئەو هێڵە بگرێت و ئەو كەمەرە نەوتییە دروست بكات كە لە خانەقینەوە دەست پێدەكات تا دەگاتە كەركووك و دواتر عێن زالە و قەرەچووخ و كێڵگەكانی رومێلان و كێڵگەكانی رۆژئاواش بگرێتەوە لە حەسەكە و ناوچەكانی دیكە تا دەگاتە رەققە بۆ ئەوەی سەرچاوەیەكی باشی داهات بێت بۆیان، بەڵام ئەوە سەری نەگرت.

دەشڵێت: "لە رۆژئاوا كە هێرشەكانی داعش دەستی پێ كرد دوو هەوڵیان كرد، یەكەمیان لەرێگەی كوردستانی سووریا كێڵگەكانی حەسەكە و قەرەچووخ و رومێلان و بەرامبەر ئەو كێڵگەكانی سوفیە و عێن زالە و بەتمەیە ویستی ئەو شوێنانە بگرێت، لە باشووریش پاڵاوگەی بێجی و كێڵگەكانی عەجیل و گەیشتنە گەیارە و كەوتە دەستی و بۆریی نەوتی جەیهانی كەوتە دەستی تا دەگاتە ناوچەی كەسك و بێجی و هەمووی داهاتەكانی بەكاردەهێنا و ئەوەش وای كرد كە زیاتر فراوانی بكەن كە هاتن بۆ شەنگال كە نەیانتوانی هی سووریا فراوان بكەن".

روونیشی دەكاتەوە: "لە شەنگال تا نزیكەی سحێلا و كۆمەڵگەی كێلگەكان و پاڵاوگەی كەسكێ و كێڵگەی عێن زالە و بەتمە كەوتنە دەستی داعش، بەتەنها كێڵگەی سوفەییە ماوە، دواتر پلانی حكوومەتی هەرێم و پەیوەندیی لەگەڵ هاوپەیمانان نەیانهێشت درێژە بكێشێت و پلانەكانی داعش شكستی هێنا".

خونسی زیادیشی دەكات: "ئێستاش داعش كێڵگەی گەیارەی بەدەستەوە كە پێنج شەش كێڵگەیە و پاڵاوگەیەكی هەیە رۆژانە نزیكەی 10 تا 20 هەزار بەرمیل نەوت دەپالێوێت كە مانگانە نزیكەی 10 ملیۆن دۆلاری لێ دەست دەكەوێت".