Yapay zekanın anlatı gücü ve etik çerçevesine kadın dokunuşu ihtiyacı

Büyük dil modellerinin dil, kültür ve anlatı boyutlarını daha iyi yönetebilmesi için beşeri bilimler uzmanlarının katkısı giderek daha fazla önem kazanıyor.

Çankaya Üniversitesi Kadın Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi (KADUM) Direktörü ve UNESCO Türkiye Milli Komisyonu Üyesi Prof. Dr. Zeynep Karahan Uslu, konuya ilişkin değerlendirmesinde, bu dönüşümün özellikle kadınların tarihsel olarak güçlü olduğu alanlarla kesiştiğini belirtti.

Bu durumun teknoloji dünyasında kadınlar için otomatik bir egemenlik alanı yaratacağını söylemek için henüz erken olduğunu dile getiren Uslu, şu ifadeleri kullandı:

"Dev teknoloji şirketlerinin yönetici elitleri tarafından yapay zekanın beşeri bilimler mezunlarının alanını daraltacağı ve genişletebileceği yönlü çelişik görüşler dile getiriliyor. Yapay zeka çerçevesinde marka dili oluşturma, iletişimin tonu ve üslubunu ayarlama, kültürel değerlere yönelik hassasiyet, hikaye anlatıcılığı gibi konularda beşeri bilimler eğitimli çalışanlara ihtiyaç devam edecek. Dil ve kültür alanındaki uzmanlık, AI (yapay zeka) şirketleri için stratejik önem taşıyor."

Kadınların yapay zeka ekosistemindeki yeri

Yakın zamanda yapılan bazı nörobilim çalışmaları, kadınların sosyal biliş ve hafıza gibi alanlarda daha güçlü olabildiğini ortaya koyuyor.

Uslu da bu verinin yapay zeka alanında daha kapsayıcı yaklaşımlar üretmeye katkı sağlayabileceğini söyledi.

Ancak sektörün mevcut yapısının bu potansiyelin tam olarak ortaya çıkmasına izin vermediğini aktaran Uslu, "Women in Tech Stats 2026 verileriyle yapay zeka iş gücünün yaklaşık yüzde 22 ile 30'u kadın. Öncelikle bu dengesiz durum değişmeli ki yapay zeka açısından böylesi devrim niteliğinde gelişme ortaya çıkabilsin. Henüz yapay zekaya yön vermede kadın varlığı herhangi bir boyutunda fark yaratacak oransal düzeye ve hükmi ağırlığa sahip değil." dedi.

Uslu, temsil sorununun temel bir engel olduğunu dile getirdi.

Büyük dil modelleri bugün duygusal ipuçlarını tanıyabilse ve bilişsel empatiyi taklit edebilse de bu modellerin gerçek anlamda bir duygu ya da şefkat üretmelerinin mümkün olmadığını paylaşan Uslu, "Yapay zeka modelleri doğal dil işleme ve yüz tanıma teknolojisi gibi unsurlar üzerinden duygusal ipuçlarını tanıyıp bilişsel empatiyi taklit edebilseler de gerçekte hissetmedikleri için duygusal, şefkatli diğer bir ifadeyle hakiki ve anlamlı bağ kuran bir karakteristiği yok." dedi.

Yapay zekada anlatı rekabeti ve insan odaklı yapay zeka tartışmaları

Son dönemde yapay zeka şirketleri arasındaki rekabet yalnızca teknolojik performans üzerinden değil, aynı zamanda insan odaklılık ve etik söylem üzerinden yürütülüyor. Bu noktada "storytelling" (hikaye anlatıcılığı) şirketlerin güvenilirliğini şekillendiren önemli bir unsur haline gelmiş durumda.

Uslu da belirsizlik çağında yaşayan toplumların teknolojiye duyduğu güvenin büyük ölçüde bu anlatılar üzerinden kurulduğunu söyledi. "Belirsizlik çağında yaşayan endişeli insanlık, AI şirketlerince hikaye anlatıcılığı üzerinden yapay zeka kullanımına yönelik bir güven mimarisi inşasıyla karşı karşıya." diyen Uslu, kadınların kurucu anlatıdaki rolünün bu noktada belirleyici olabileceğini ifade etti.

Uslu, bu rolün etkili olabilmesi için yalnızca iletişim düzeyinde değil, karar alma ve tasarım süreçlerinde de kadınların yer bulması gerektiğini vurgulayarak, "Kadınların kurucu anlatıcılık rolü yapay zekada stratejik ve merkezi bir noktaya oturtulursa etik bir teknoloji dili kurulmasında derinlikli etki bırakabilir." değerlendirmesinde bulundu.

Kadın akademisyenler ve araştırmacıların bu tartışmanın gelişmesinde önemli rol oynadığını ifade eden Uslu, şu değerlendirmede bulundu:

"Fostering Women's Leadership 2024 raporunda kadın araştırmacıların öncülüğündeki yapay zeka araştırma girişimlerinin, özellikle tahmine dayalı işe alım algoritmaları gibi alanlarda kullanılan önyargılı yapay zeka modellerinin ayrımcılığa yol açmasına karşı daha etik yapay zeka uygulamalarını savundukları ortaya konuldu. Şirketler bir yandan kendi ticari menfaatlerinin izdüşümü kararlar alırken, diğer taraftan insan haklarını önceliklendirmek ne kadar mümkün, bunu tartışmaya açmak gerekli."

Türkiye için fırsatlar

Türkiye'de sosyal bilimler eğitimi alan gençler için de yapay zeka ekosisteminde yeni kariyer alanlarının ortaya çıktığını belirten Uslu, anlatı tasarımı, yapay zeka etiği ve kullanıcı deneyimi gibi alanların giderek önem kazandığını aktardı. Uslu, sözlerini şöyle sürdürdü:

"Yapay zekanın önyargılardan arınmış ve daha kapsayıcı olmasına ürün yönetimi, kullanıcı deneyimi ve etik tasarımı gibi alanlarda çalışarak katkı sağlanabilir. Türkiye'nin çok katmanlı kültürel mirası da yapay zeka modellerinin eğitiminde önemli bir kaynak olabilir. Kadın yazarlar ve edebiyatçılar bu süreçte önemli bir katkı sağlayabilir. Büyük dil modelleri çoğunlukla İngilizce ağırlıklı veriyle eğitilmekte, Türkçe gibi diller 'low resource languages' (kısıtlı kaynaklı diller) kategorisinde yer almakta. Bu nedenle yerel veriyle eğitilmiş kültürel olarak duyarlı modeller geliştirilmesi çok önemli. Kadın edebiyatçıların zihin teri dengeli olarak yapay zekanın eğitim süreçlerine dahil edilirse baskın dil kullanımı ve kültürün adalet esaslı dönüşümüne katkı sağlanır."

Tekil parlak örnekler motivasyon artırıcı olsa da yapay zeka ekosistemindeki istihdam oranlarının hala sınırlı olduğuna işaret eden Uslu, hem kadınların hem erkeklerin bakış açılarının dengeli biçimde yer aldığı bir ekosistemin, daha adil ve kapsayıcı bir teknoloji gelişimine katkı sağlayacağını sözlerine ekledi.