Втората ера на талибанците започнува на 20-годишнината од нападите на 11 септември

Пишува: Д-р Мерве Серен

- Авторката е асистент-професор на Универзитетот „Јилдирим Бејазит“ во Анкара, а нејзиното истражување е фокусирано на безбедноста, одбраната и разузнавањето.

ИСТАНБУЛ (АА) - Нападите од 11 септември, најсмртоносните терористички напади во историјата на Соединетите Американски Држави (САД), претставуваат пресвртница во однос на стратешката природа, државните антитерористички политики, воените доктрини, меѓународното право и можностите на вооружените недржавни актери, како и литературата за безбедност.

По нападите, САД објавија „глобална војна против тероризмот“, добивајќи поддршка не само од меѓународната заедница, туку исто така и од меѓународното право, во врска со причините (како и целта и средствата) за спроведување на оваа војна. По нападите на 11 септември, Советот за безбедност на ОН усвои серија резолуции со кои се дава овластување за одговор на нападите (а со тоа и легитимитет на воените дејствија), дозволувајќи преземање дејствија во име на заедничка самоодбрана, врз основа на кои беше формиран коалициски консензус.

Понатаму, за првпат во историјата, НАТО, регионална организација, искористи еден од најклучните членови од својот основен договор (член 5). Северноатлантската алијанса одлучи да преземе воена акција, ставајќи ги во практика за првпат принципите на „колективна одбрана“ и „сојузнички односи“, врз основа на тоа дека „нападот против еден сојузник се смета за напад против сите сојузници“.

Всушност, НАТО беше во можност да донесе таква еднострана одлука за првпат во својата историја.

Така, САД добија поддршка од регионални и меѓународни организации во борбата против Ал Каеда и нејзините соработници. На 7 октомври 2001 година, операцијата „Трајна слобода“ беше започната против Авганистан, во согласност со сите права и овластувања доделени на САД според меѓународното право, особено според Резолуцијата 1373 на Советот за безбедност на ОН.

Сепак, Белата куќа го прифати концептот на одговор на нападите од 11 септември, кој беше опишан како стратешко изненадување, еден чекор напред; додека новата американска политика за борба против тероризмот конципирана како „Буш доктрина“ беше преформулирана за да има „превентивен“ пристап. „Превентивната самоодбрана“ стана новата „жешка“ тема за дискусија во литературата за меѓународно право.

Меѓутоа, американската политика за борба против тероризмот, која беше спроведена со поддршка на меѓународната заедница, организации и законот, започна да предизвикува силни реакции во краток временски период, поради несовпаѓање помеѓу нејзината теорија и практика. Во истиот временски период, забележавме дека статусот на САД почна брзо да еволуира од ставот на хегемонистичка сила која се бори против тероризмот во глобални рамки и ветува дека ќе воспостави мир, стабилност и демократија низ целиот свет до статус на „експанзионист“ и „напаѓач“.

Прво и основно, САД не го почитуваа принципот на „пропорционалност“ во законот што регулира употреба на сила. Второ, САД предизвикаа штета на повеќе страни, особено цивилни жртви. Трето, САД не ги третираа соодветно борците и затворениците кои ги опишаа како „непријателски елементи“. Четврто, земајќи го пристапот на „експанзионистичка држава“, САД направија напори да го реализираат својот проект за воспоставување „нација“ и „држава“ преку наметнување сопствена култура, правила и институции.

На пример, иако големите воздушни напади користени непропорционално од САД и илјадниците цивили убиени во овие напади доведоа до зголемена недоверба и гнев на авганистанскиот народ кон САД и силите на меѓународната коалиција, овие воздушни напади беа користени и од талибанците како реторика и еден од нивните најсилни аргументи за да добијат поддршка од народот. Бројот на цивилни жртви само помеѓу 2016 и 2020 година изнесува 3.977.

Додека децата сочинуваа 40 отсто од овие жртви, меѓународните коалициски сили беа одговорни за 62 отсто од вкупниот број смртни случаи. Всушност, додека се повлекоа од Авганистан, САД извршија уште еден масакр, при што загинаа 10 лица, меѓу кои 6 деца од исто семејство, во напад кој беше извршен на 29 август со беспилотни летала во Кабул против авганистанскиот огранок на ДЕАШ.

Покрај тоа, иако претседателот Буш тврдеше дека затворениците во логорот „Гвантанамо“, американски воен затвор во Куба, биле третирани во согласност со Женевските конвенции, „Гвантанамо“ влезе во историјата на САД како извор на срам и беше критикуван силно од меѓународната заедница кога во медиумите излегоа снимки на затворениците што се чуваат таму без обвиненија и се подложени на нехумани постапки, како што е тортурата.

Меѓутоа, по Мировниот договор потпишан во февруари 2020 година, САД ги претворија милитантите на Ал Каеда и талибанците, кои се „осомничени за тероризам“ во „Гвантанамо“, во политички актери. Иако САД сѐ уште ја сметаат Ал Каеда за терористичка организација, не е можно јасно да се направи разлика помеѓу елементите на Ал Каеда и талибанците меѓу илјадниците затвореници неодамна ослободени. Покрај тоа, исто така, беше откриено дека голем број елементи на Ал Каеда биле меѓу талибанските милитанти кои брзо ја проширија својата контрола на територијата во северен Авганистан, почнувајќи од пролетта 2021 година.

Покрај тоа, еден од најклучните услови наведени од САД во споменатиот Мировен договор беше дека САД и талибанците ќе се борат заедно против ДЕАШ, што покажува колку е прагматична, нестабилна и вештачка антитерористичката политика на САД против талибанците и Ал Каеда во последните 20 години. Овој став на САД предизвика голема дебата и проблем за тоа „кој“ треба да се дефинира како терористичка организација и „кој“ како легитимен политички актер, како и „кога“, „под кои услови“ и „како“. Слично на тоа, напорите на САД насилно да извезуваат демократија во различни земји, како и договорите со терористичките организации што ги заплашуваат луѓето со сила и безмилосно ја преземаат територијалната контрола преку насилство, сериозно ја нарушија репутацијата на САД во очите на меѓународната заедница и се конкретна манифестација на крајот на нејзиното глобално лидерство.

Додека примарната причина за присуството на САД во Авганистан беше да се елиминираат заканите на талибанците и Ал Каеда, како и да се донесе стабилност и мир во регионот и земјата со изградба на национална држава и ослободување на Авганистан од статусот на „пропадната“, „слаба“, „кревка држава“, на сцена на 20-годишнината од 11 септември се најде предавањето на Авганистан на талибанците. Иако гледањето на идните дејствија на талибанците би бил посоодветен пристап за да се утврди дали организацијата се променила во последните дваесет години или не, иднината не изгледа толку светла ниту за Авганистан, имајќи предвид дека талибанците никогаш не биле отворени за идејата за одржување демократски избори за време на мировните преговори, истовремено не земајќи ги предвид стапките на застапеност на другите етнички групи во конструираните модели на привремена влада.

- Потенцијални сценарија: Авганистан -

Кога ќе ги земеме предвид моменталните околности и актери, би можеле да зборуваме за три главни сценарија во врска со иднината на Авганистан:

Првото е дека талибанците би прифатиле покомпромитирачки став отколку во 1990-тите, што ќе овозможи интегрирање во светот. Ова првенствено се должи на целосната зависност на земјата од странска помош. Авганистан не може да се брани или да се сочува доколку странските земји не му помогнат со сѐ, од храна до муниција. Како резултат на тоа, се чини дека талибанците имаат намера да ја добијат потребната поддршка, барем засега, преку дипломатија и имплементација на механизми за помирување. Ова оптимистичко сценарио ќе резултира со тоа што талибанците ќе добијат легитимитет и меѓународно признавање за краток временски период.

Второто сценарио е дека актерите кои не сакаат целосно да го предадат Авганистан на талибанците би поддржале други вооружени недржавни актери со забрзување на прокси војната. Како резултат на тоа, талибанците ќе бидат немоќни, немаат способност и капацитет да ја бранат земјата и на тој начин ќе го активираат домашниот механизам на отпор. На овој начин, Авганистан би бил вовлечен во граѓанска војна, која би избувнала со востание на етничките групи на кои им е ускратено правото на застапување и ќе треба да чека интервенција од друга глобална сила.

Третото сценарио би било она во кое талибанците сфаќаат дека не можат да бидат единствениот доминантен актер во земјата и дека се принудени да соработуваат со други актери. Соработката, од друга страна, ќе иницира три можни алтернативи: „модел на конфедерална држава“ во отсуство на партиципативна влада, промена во механизмот на локалната власт (на пример, избрани гувернери), или поделба на земјата на две, како северна и јужна. Меѓутоа, таков раскол би создал многу попредизвикувачка и понесигурна геополитичка ситуација за регионот.

На 20-годишнината од 11 септември и инвазијата во Авганистан, САД беа принудени да се повлечат од земјата, претрпувајќи големи загуби. Уште полошо, тоа го сторија со предавање на земјата на елементи против кои се бореа 20 години, додека нивниот глобален имиџ беше лошо нарушен. Авганистан сега е покревка држава отколку што беше пред дваесет години. Оваа кревкост или ќе се поправи во втората ера на талибанците или Авганистан ќе наметне уште поголем геополитички товар на регионот. Минимизирањето на овој товар целосно зависи од одлуката на талибанците да не наметнат угнетувачки режим со формирање инклузивна влада, како и од геополитичкиот консензус на земјите од регионот.

* Мислењата изразени во овој текст се авторски и нужно не ја одразуваат уредувачката политика на Агенција Анадолија (АА).