Hawkar Yaseen
24 شوبات 2022•نوێکردنەوە: 25 شوبات 2022
هەولێر - AA
کاردانەوەکان لەسەر بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵی سەبارەت بە راگرتنی فرۆشتنی نەوتی هەرێمی کوردستان لەلایەن حکوومەتی هەرێمی کوردستان بەشێوەی سەربەخۆ هێشتا بەردەوامە، بەڵام هیچی لە دۆخەکە نەگۆڕیوە، چونکە سروشتی ئەو دادگایە وایە کە هیچ لایەک مافی تانەدانی لە بڕیارەکانی نییە و لایەنی جێبەجێکار پابەندە بەوەی بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵیی وەکخۆی جێبەجێبکات.
گوتەبێژی حکوومەتی هەرێمی کوردستان، جووتیار عادل لە دیمانەیەکی ئاژانسی ئانادۆڵودا دەربارەی بڕیارەکە رایگەیاند "بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵیی ئایندەی سیاسیی عێراق دەخاتە مەترسییەوە، بە بڕیارێکی سیاسیی دەیبینین، بێگومان ئەمە پەیوەستە بە چەند هۆکارێکی دیکە و چەند رەھەندێکی سیاسیی ھەیە، ئێمە لە حکوومەتی ھەرێم بە ئاشکرا ئەم بڕیارەمان رەت کردەوە و لەلای ئێمە قبوڵکراو نییە، چونکە پشت بە ھیچ بنەمایەکی دەستووریی نابەستێت".
گوتیشی: "بەردەوام دەبین لەگەڵ حکوومەتی عێراق ئەم دید و پێکهاتەی دادگا لەلای ئێمە نیشانەی پرسیاری لەسەرە لەوەی نەیتوانیووە گوزارشت لە رۆحی دەقەکانی دەستووردا بکات بەڵکو هاتووە لایەنگیریی دەکات کە بەداخەوە ئەمە جێگای قبوڵ نییە.
رۆژی ١٥ی شوباتی ٢٠٢٢، دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق دوای ١٠ ساڵ دۆسیەیەکی کۆنی حکوومەتی عێراقی زیندووکردەوە کە ساڵی ٢٠١٢ دژبە وەزیری سامانە سروشتییەکانی ئەوکاتی حکوومەتی هەرێمی کوردستان، ئاشتی هەورامی تۆماری کردبوو دەربارەی نایاسایبوونی فرۆشتنی نەوتی هەرێم بەشێوەی سەربەخۆ، دادگا لە سوودی حکوومەتی عێراق دۆسیەکەی یەکلاکردەوە و بڕیاری دا بەوەی بەبێ گەڕانەوە بۆ بەغدا هەرێمی کوردستان مافی دەرهێنان و فرۆشتنی نەوتی ژێر خاکەکەی نەبێت.
بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق کە بەرزترین دەسەڵاتی یاسایی وڵاتەکەیە و هیچ لایەک مافی تانەدانی نییە لە حوکمەکانی لە چوار خاڵ پێکدێت و بریتین لە:
- نادەستووریبوونی یاسای ژمارە ٢٢ی ساڵی ٢٠٠٧ی نەوت و غازی هەرێمی كوردستان و هەڵوەشاندنەوەی.
- پابەندكردنی حكوومەتی هەرێم بە رادەستكردن تەواوی بەرهەمی نەوتی كێڵگەكانی هەرێمی كوردستان و ناوچەكانی تر كە وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی هەرێم نەوتیان لێ دەردەهێنێت و رادەستكردنی بە حكوومەتی فیدراڵیی.
- سكاڵاكار مافی ئەوەی هەیە بەدواداچوون بكات بۆ پووچەڵكردنەوەی ئەو گرێبەستە نەوتیانەی كە حكوومەتی هەرێم و نوێنەرەكەی سكاڵالێكراو (وەزیری سامانە سروشتییەكان) لەگەڵ لایەنە دەرەكی و دەوڵەت و كۆمپانیاكان سەبارەت بە دۆزینەوەی نەوت و دەرهێنانی و هەناردەكردن و فرۆشتنی ئیمزای كردووە.
- پابەندكردنی حكوومەتی هەرێمی كوردستان بەوەی رێگا بە وەزارەتی نەوتی عێراق و دیوانی چاودێری دارایی فیدراڵیی بدات پێداچونەوە بە هەموو ئەو گرێبەستە نەوتییانەدا بكەن كە حكوومەتی هەرێمی كوردستان دەرباری هەناردەكردن و فرۆشتنی نەوت و غاز، ئیمزای كردوون، بەمەبەستی وردبینیكردنیان و دیاریكردنی مافە داراییەكانی كە لە ئەستۆی حكوومەتی هەرێمدایە، هەروەها پشكی هەرێم لە بوودجەی گشتیدا دیاریی بكرێت بەجۆرێك گەیشتنی بە هاووڵاتییانی پارێزگاكانی هەرێم گەرەنتی بكات.
لەبارەی بڕیارەکەی دادگای فیدراڵییەوە، پسپۆر لە بواری گرێبەستەکانی نەوت و غاز، رێبوار محەمەد لە دیمانەیەکی ئاژانسی ئانادۆڵودا رایگەیاند "بەغدا بۆئەوەی مافی هەرێم نەدات، ئامادە نییە یاسا دەربکات و کار بەیاسای سەردەمی رژێمی بەعسی رووخاو، ژمارە ٨٤ی ساڵی ١٩٨٥ دەکات، هەرێمی کوردستان خاوەنی ٥،٧ ترلیۆن مەترسێجا غازە کە دەکاتە لەسەدا سێی هەمووی غازی جیهان و دوای قەتەر شەشەمە لە یەدەگی غاز و لە عێراقیش هەشت کێڵەگە هەیە دوو کێڵگەی لە هەرێمە و لە سنووری پارێزگای سلێمانی-یە و بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵیی لەسەر راسپاردەی رووسیا و لەژێر هەژموونی ئێراندا لەلایەن گرووپە شیعەکانی نزیک لە خۆیەوە دەرچوێندراوە".
گوتیشی: "لەئێستادا دادگای فیدراڵیی هاتۆتە سەرخەت و بڕیار بەدوای بڕیار دەردەکات و هەرێمی کوردستانیش دەتوانێت داوای یاسای لەسەر پەرلەمانی عێراق و حکوومەتی عێراق تۆماربکات و دۆخەکە بەئاراستەی قازانجی هەرێمی کوردستان بشکێتەوە بەوەی سکاڵا لەسەر حکوومەت و پەرلەمانی فیدراڵیی تۆماربکات بۆ جێ بەجێکردنی دەستووری هەمیشەیی عێراق تایبەت بەکورد کە ئەمانەیە: یاسای نەوت و گازی فیدراڵیی، یاسای دابەشکردنی داهاتە نەوتییەکان، یاسای پەیکەربەندیی وەزارەتی نەوتی عێراق، مافی کورد لە ئاڵای عێراق، مافی کورد لە سوپای عێراق، دروستکردنی ئەنجوومەنی فیدراڵیی، دەستە سەربەخۆکان و ماددەی ١٤٠، بەم تۆمارکردنە هەرێم تۆپەکە دەخاتەوە گۆڕەپانی دادگای باڵای فیدراڵیی و دەیخاتە پێگەی بەرگرییەوە و دەیخاتە ئەو هەڵویستەوە کە سەربەخۆی خۆی بپارێزێت و داوای جێبەجێکردنی دەستوور بکات".
لەسەر هەمان پرس ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق لە فراکسیۆنی یەکگرتووی ئیسلامی، موسەننا ئەمین رایگەیاند "سروشتی دادگای باڵای فیدراڵیی سیاسییە، دۆسیەکەش سیاسییە، بەو واتایە نا کە بە مەرامی سیاسیی کراوە، بەڵام سروشتی دادگای دەستووریی باسکردنە لە چارەسەری کێشەی دەستووریی، کێشەی نێوان هەرێمەکان، پارێزگاکان و حکوومەتی ناوەند، واتە باسی حوکمڕانی و سیاسەتە".
موسەننا ئەمین بە پێچەوانەی ئەو پسپۆرەی بواری یاسای نەوت و غاز رەتی دەکاتەوە حکوومەتی هەرێمی کوردستان بتوانێت لە دادگاکانی دەرەوە سکاڵا تۆماربکات و رایگەیاند "بەپێچەوانەوە، هەرێم لەمەودوا دەکەوێتە ژێر سکاڵای حکوومەتی ناوەندییەوە، حکوومەتی هەرێم لە کوێ دەتوانێت، سکاڵا بکات؟ دەوڵەتێکی سەربەخۆ نییە تاوەکو بتوانێت سکاڵا تۆمار بکات".
لەگەڵ دەرچوونی بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵی کاردانەوەی خێرا و توندی حکوومەت و پەرلەمان و لایەنەکانی هەرێمی کوردستانی بەدواداهات و هەرزوو لە کاردانەوەشدا رایانگەیاند ئەو بڕیارە هێندەی سیاسییە، هێندە یاسایی و دەستووری نییە.
سەرۆکی هەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی دوای بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵیی راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و رایگەیاند "بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵیی قابیلی جێبەجێکردن نییە".
نێچیرڤان بارزانی راشیگەیاند "له كاتێكدا عێراق به دۆخێكى ئاڵۆزى سياسيدا تێدهپهڕێت، بهداخهوه بڕيارێكى دادگەى باڵاى فيدراڵيى عێراق ههرێمى كوردستانى تووشى نيگهرانييهكى گهوره كرد، پێمانوايه ئهم بڕيارهى دادگاى باڵاى فيدراڵىی كه پشتى به ياسايهكى سهردهمى رژێمى پێشوو بهستووه، بنهماكانى فيدراڵى و مافه دهستوورييهكانى ههرێمى كوردستانى پشتگوێخستووه و لهگهڵ گيانى دهستوور و سيستمى فيدراڵيدا نايهتهوه، لهسهر ئهرزى واقعيش قابيلى جێبهجێكردن نابێت".
سەرۆکی هەرێمی کوردستان راشیگەیاندووە "ئهم بڕياره كێشهكانى نێوان حكوومهتى عێراق و حكوومهتى ههرێمى كوردستان لهسهر دۆسيهى نهوت و غاز ئاڵۆزتر دهكات، بۆیە چاوهڕوانيمان له دادگەى باڵاى فيدراڵيى عێراق ههيه و داوا دهكهين پێداچوونهوه به بڕيارهكهيدا بكات و بنهماكانى دهستوور و سيستمى فيدراڵى رهچاو بكات".
حکوومەتی هەرێمی کوردستانیش هەر هەمان رۆژی دوای دەرچوونی بڕیارەکە لە راگەیەندراوێکدا رەتی کردەوە هەنگاوی نادەستووریان نابێت و رایانگەیاند "بەپێی دەستووری عێراق بواری نەوت و غاز لە دەسەڵاتی رەهای حکوومەتی فیدراڵیی نییە بەپێی ماددەی ١١٢ی دەستور، ئەم ماددەیە دانی ناوە بە مافی هەرێمی کوردستان بۆ دەرهێنان و پەرەپێدانی نەوت و غازی هەرێمی کوردستان".
راشیانگەیاند "ئەم بڕیارە نادادپەروەرانە و نادەستوورییە و دژبە ماف و دەسەڵاتە دەستوورییەکانی هەرێمی کوردستانە و قبوڵکراو نییە و پێویست بوو دادگا لێکۆڵینەوەکانی فراوانتر بکات و رەچاوی داواکارییەکانی هەرێمی کوردستانی بکردایە، حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەستبەرداری مافەکانی هەرێمی کوردستان نابێت کە لە دەستووری عێراقدا جێگیرکراون".
دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق لە دانیشتنەکەیدا یاسای ژمارە ٢٢ی ساڵی ٢٠٠٧ی پەرلەمانی کوردستانی بە نادەستووری ناوزەند کرد کە تایبەت بە نەوت و غاز دەری کردبوو و لە کاردانەوەی ئەمەشدا لە راگەیەندراوێکدا پەرلەمانی کوردستان رایگەیاند "پەرلهمانی كوردستان دهسهڵاتی یاسادانانی ههرێمه و بهپێی ماددهی ١١٧ له دهستووری ههمیشهیی عێراق دانی پێدانراوه و بهپێی ماددهی ١٢١ی دەستووریش مافی دهركردنی یاسای پێدراوە، بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵیی دژبە بڕیارێکی پێشتری خۆیەتی کە ژمارە هەشتی ساڵی ٢٠١٢یە، جەخت لەسەر بەشداریپێکردنی هەرێم و پارێزگا وەبەرهێنەرەکانی نەوت دەکاتەوە لە داڕشتنی ستراتیجییەتی نەوت و سامانە سروشتییەکان".
پەرلەمانی کوردستان راشیگەیاندووە "دەركردنی یاسای نەوت و غازی هەرێمی كوردستان پاش نائومێدبوون بووە لەوەی كە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق بە ئەركی دەستووریی خۆی لە دەركردنی یاسای نەوت و غازی فیدراڵیی هەڵناسێت لە نەبوونی ئەم یاسا گرنگە فیدراڵییەشدا كار بە هەندێك یاسای سهردهمی رژێمی پێشوو دەكرێت كە یاساگهلێكن به بیری ناوهندگهرایی داڕێژراون".
رۆژێک دوای بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵیی، حکوومەتی عێراق لە یەکەم هەنگاویدا وەزارەتی نەوتی وڵاتەکەی راسپارد بۆ جێبەجێکردنی بڕیارەکانی دادگا هەنگاوی کرداری بنێت، نووسینگەی سەرۆکوەزیرانی عێراق رایانگەیاند "بڕیاردرا بە راسپاردنی وەزارەتی نەوت بۆ ئەوەی بەپێی دەستوور و بەرژەوەندییە باڵاکانی نیشتمان، ھەماھەنگیی لەگەڵ حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و کۆمپانیا پەیوەندیدارەکان بکات لە ئامادەکردنی میکانیزمێک بۆ بەڕێوەبردنی دۆسیەی نەوت".
راشیانگەیاندووە "لە کۆبوونەوەکەدا وەزارەتی نەوت سەرپشک کرا کە پشت بە راوێژکاران و شارەزایان لە ناوخۆی عێراق و دەرەوە ببەستێت لە پێناو دانانی نەخشەڕێگایەکی ھونەریی لە بەڕێوەبردنی دۆسیەی نەوت".
دۆسیەکەی سەر حکوومەتی هەرێمی کوردستان ١٠ ساڵ لەمەوبەر و ساڵی ٢٠١٢ چووە سەر مێزی دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق، بەڵام بە چەندین هۆکار لەوکاتەوە نەگەیشتە بڕیاری کۆتایی و وەک خۆی مابوویەوە.
دووبارە خستنەوە سەرمێزی دۆسیەکە لەلایەن دادگاکەوە لەم کاتەدا کە وڵاتەکە بە قۆناغێکی پڕ لە کێشمەکێش و ناکۆکی سیاسیدا تێدەپەرێت و ماڵی شیعە بۆ دووبەرە دابەشبوون و کوردیش بەتایبەت یەکێتی و پارتی هەر یەکەیان کەوتوونەتە لایەکی بەرەکەوە، وایکردووە خوێندنەوەیەکی سیاسیی بۆ بڕیارەکە بکرێت و وا لێکبدرێتەوە کە ئەم هەنگاوەی دادگا فشارێکی سیاسیی لەپشتە و بۆ دوورخستنەوەی هەرێمی کوردستانە لەنێو ناکۆکییەکانی شیعەدا.
خوێندنەوەکانی شەقامی سیاسیی بۆ بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق بەم جۆرەیە، پارتی و یەكێتی دابەشبوون بەسەر ناكۆكییە ناوخۆییەكانی ماڵی شیعەدا، پارتی لایەنی موقتەدا سەدری گرتووە و یەكێتیش لەگەڵ لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیدایە کە هێزەکانی ئەم بەرەیەیان ئەوانەن کە لە ئێران نزیکن.
دەگوترێت بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق زەبرێکی کوشندەیە لەو بڕیارەی هەرێمی کوردستان کە لە ساڵی ٢٠١٤ەوە خستوویەتە بواری جێبەجێکردنەوە بۆ سەربەخۆکردنی ئابووری خۆبەڕێوەبەری هەرێمەکە، چونکە سەرچاوەی سەرەکی داهاتی هەرێمی کوردستان بۆ ئەو هەنگاوەی هەشت ساڵە دەستی پێ کردووە ئەو نەوت و غازەیە کە لەژێر خاکەکەیدا هەیەتی.
هەرچەندە بەپێی ژمارەکان تا ئێستا هەرێمی کوردستان لەم سەربەخۆبوونەدا سوودمەند نەبووە، چونکە ئەوەی لە نەوت دەستی کەوتووە تا ئێستا نەگەیشتووەتەوە بەو بڕەی پێشتر لە بەغداوە وەک بوودجەی ساڵانە بۆی دەهات، بەڵام هێشتا حکوومەت و دەسەڵاتی هەرێم توند دەستیان بەو بڕیارەیانەوە گرتووە و نایانەوێت ملبدەن بۆ گەڕانەوە بۆ ئەو قۆناغەی سەرچاوەی سەرەکی داهاتی تەنیا بوودجەکەی بەغدابوو، چونکە لانیکەم چ حکوومەت و چ خەڵکیش باجێکی سەختیان بۆداوە و هەشت ساڵ قەیرانی دارایی و بێ مووچەیی و سەختییان لەگەڵ بەڕیکردووە و حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەیەوێت هەرچۆن بێت بگەن بەو ئامانجەی لە سەرەتاوە پاڵنەری بڕیارەکە بوو.
