"کردنەوەی دوو مەرزی دیکەی نێودەوڵەتی بژێوی خەڵکی ناوچەکە باشتر دەکات"

سۆران-AA
ستراتیجناسانی سیاسەتی ئابووری ھەرێمی كوردستان وای دەبینن كە ھەرچەند هەرێمی كوردستان لە پڕۆسەی ریفراندۆم و سەربەخۆیی نزیك ببێتەوە پێویستی بەوە ھەیە كە حكوومەت بیر لە كردنەوەی دەرگای زیاتر بە رووی دەرەوە و دەوڵەتانی ھاوسێیدا بكاتەوە، بۆ ئەوەی بزاڤی بازرگانی، گەشتیاری و فەرھەنگی زیاتر ببێت، بە شێوەیەك كە ئاڵوگۆڕییەكە لە قازانجی سیاسیەتە ئابووریەكەی ھەرێمدا بێت.
لە ئێستاد بە فەرمی چوار مەرزی فەرمی لە نێوان ھەرێمی كوردستان و وڵاتانی دراوسێدا كراوەن كە قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانییان لە ئاستێكی بەرزدایە، سێ لەو مەرز سنووریانەش لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران ھەڵكەوتوون (حاجی ئۆمەران، باشماخ و پەروێزخان) ئەوەی دیكەیان مەرزی نێودەوڵەتی (ئیبراھیم خەلیل)ە لەگەڵ كۆماری توركیا.
قەزای سۆران كە سەدا ٨٠ی ناوچە گەشتیاری و بازرگانییەكەی پارێزگای ھەولێر پێك دەھێنێت، ھەڵكەوتوویی جیۆپۆلەتیكی یان شوێنی جوگرافی ئەم ناوچەیە ئەو دەرفەتەی رەخساندووە كە لە ئێستا و لە داھاتوودا بتوانێت چەند مەرزێكی دیكەی سنووری جگە لە مەرزی نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەران بكاتەوە.
جگە لەو خاڵە سنووریە بڕیار دراوە كە مەرزی نێودەوڵەتی كێلەشین لە سنووری ناحیەی سیدەكانی ناوچەی برادۆست و شاری شنۆ لە ئێران بكرێتەوە و ھەفتەی رابردووش لە دیوی توركیاوە خاڵی سنووری نێودەوڵەتی زێت، لە قەزای مێرگەسۆر كرایەوە. كێلەشین، سێگۆشەی سنووری لە نێوان ھەرێمی كوردستان، توركیا و ئێران پێكدەھێنێت و بە ناوچەیەكی ستراتیجی و گرنگ دادەنرێت. لە كۆتایی ساڵی ٢٠١٦دا شاندی ھاوبەشی حكوومەتی ھەرێمی كوردستان و كۆنسوڵخانەی ئێران لە ھەولێر بە مەبەستی بەدواداچوون و دانانی پلان بۆ ئەم مەبەستە سەردانی ناوچەكەیان كرد بوو.
كاتێك وەك تیمی ئاژانسی ئانادۆڵو سەردانی سنووری برادۆستمان كرد، و ئەو ھاووڵاتییانەی چاوپێكەوتنمان لەگەڵدا كردن بە گشتی زۆر بە پەرۆش بوون بۆ پەلەكردن لە كردنەوەی ئەم خاڵە سنووریە و، دەیانگووت "دەتوانرێت داھاتێكی باشتر بۆ بژێوی ژیان فەراھەم بكات".
محەمەد ئیسماعیل ھاووڵاتییەكی ناوچەی برادۆستە و بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو گوتی: "كردنەوەی مەرزی نێودەڵەوەتی لە كێلەشین لە كارە ھەرە باشەكانی حكوومەتی ھەرێمی كوردستانە، چونكە بە گشتی خەڵكی ھەردوولا لێی سوودمەند دەبن و ئەمە وا دەكات بەرھەمە كشتوكاڵیەكانمان لەو رێگایەوە بۆ ئێرانیش رەوانە بكەین".
بەڕێوەبەری ناحیەی سیدەكانیش لە لێدوانێكدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو پێیوابوو، كردنەوەی خاڵی سنووری كێلەشین لە نێوان ئێران و ھەرێمی كوردستان سەركەوتوو دەبێت، چونكە مەودایەكی زۆری رێگاكان دەبڕێت، رێگایەكە نزیكترە لەچاو خاڵە سنووریەكانی دیكە.
بەڕێوەبەری ناحیەی سیدەكانی سەربە قەزای سۆران، ئێحسان چەلەبی تیشك دەخاتە سەر ئەوەی كە كردنەوەی خاڵە سنوورەیەكە و بە فەرمی كردنەوەی دەگەڕێتەوە سەر ئەو رێككەوتنەی كە لە نێوان ھەردوولادا واژوو كراوە، بەڵام بە پێی زانیارییەكان لە ماوەیەكی نزیكدا ئەم خاڵە سنووریە بە فەرمی وەك سنوورێكی نێودەڵەتی لە نێوان ھەرێمی كوردستان و ئێراندا دەكرێتەوە.
- مەرزی نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەران
مەرزی نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەران كە سنووری كۆماری ئیسلامی ئێران و ھەرێمی كوردستان بە یەكەوە دەبەستێتەوە و بە دووری ١٨٣ كیلۆمەتر دەكەوێتە باكووری خۆرھەڵاتی شاری ھەولێر لە ٢/٤/٢٠٠٨ بووەتە مەرزی نێودەوڵەتی.
بەڕێوەبەری كۆمەڵگای مەرزی نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەران، مەسعود باتێلی لە لێدوانێكدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو گوتی: "بزاڤی بازرگانی نێوان ھەرێمی كوردستان و ئێران لە چاو ساڵی رابردوو باشترە و جموجۆڵێكی بەھێزتر ھەیە، بۆیە بیرمان لەوە كردۆتەوە كە لە داھاتوودا پڕۆتۆكۆڵی نوێ لەگەڵ بەرپرسانی مەرزی نێودەوڵەتی لە دیوی ئێرانەوە واژوو بكەین.
ناوبراو نەبوونی ئامێری ئایكسترا بە ھۆكاری لاوازی ترانزێت لەو سنوورە دادەنێت و دەڵێت "ئەمە بووەتە ھۆكارێك بۆ ئەوەی بەرپرسانی ئێرانی روو لە سنووری باشماخ و پەروێزخان بكەن، بەڵام لە ماوەیەكی نزیكدا ئامێری پێشكەوتوو بۆ مەرزی نێودەڵەتی حاجی ئۆمەران دابین دەكەین و ئەم كێشەیەش چارەسەر دەبێت".
چەند بازرگانێك كە ئامادەنەبوون ناوەكانیان بدركێنن داواكاربوون دەنگیان بگاتە بەرپرسانی حكوومەتی ھەرێمی كوردستان سەبارەت بە گرانی كرێی بار و ئۆتۆمبێلەكانیان، بۆ ئەم مەبەستەش سەرپەرشتیاری مەرزە نێودەوڵەتییەكە ئەوەی بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو ئاشكرا كرد كە راستە كرێی ئۆتۆمبێلی باربەر زۆرترە لە چاو مەرزەكانی دیكە، بەڵام رێژەی وەرگرتنی گومرگ نرخەكەی لە ھەموو خاڵە سنووریەكان وەكویەكە، رەنگە لە داھاتووشدا بیر لە كەمكردنەوەی كرێیەكە بكرێتەوە.
سەرپەرشتیاری كۆمەڵگای مەرزی نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەران، مەسعود باتێلی دەربارەی داخستنی سنوورەكە، جەختیكردەوە كە یەكێك لەو خاڵانەی كە ھەردوولا لە سەری رێككەوتبوون، لە ساڵێكدا تەنھا سێ رۆژ سنوور بە فەرمی دادەخرێت و پشووی فەرمی دەبێت، رۆژی یەكەمی جەژنی نەورۆز، رۆژی یەكەمی جەژنی رەمەزان و رۆژی یەكەمی جەژنی قوربان، جگە لەو سێ رۆژە سنوور كراوە دەبێت جگە لە داخستنی بۆ چەند دەمژمێرێكی كەم، ھەندێك جاریش كێشەی تەكنیكی تایبەت بە مەرزە نێودەوڵەتییەكان دێتە پێش.
بەشێك لەو گەشتیارانەی كە لە خاڵە سنوورییەكە بوون و بە نیازبوون بە ئۆتۆمبێلەكانیان ئاودیوی ئێران ببن دەیانگوت "ئێران باجێكی زۆرمان لێ وەردەگرێت كە زیاتر لە ٣٠٠ دۆلارە".
سەبارەت بەو مژارە بەڕێوەبەری كۆمەڵگای مەرزی نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەران گوتی: "ژمارەیەك رێككەوتننامەی نێودەوڵەتی ھەن سەبارەت بە داخڵ بوونی ئۆتۆمبێلی گەشتیاران بۆ سنووری وڵاتێكی دیكە، بە پێی رێككەوتننامەی نیویۆركی ساڵی ١٩٥٤ بێت، ئەو دەوڵەتانەی كە ئەندام بن تیایدا ئاسانكارییان بۆ دەكرێت لە رووی گەشتی ھاووڵاتییان بە ئۆتۆمبێلی تایبەت، بەڵام عێراق ئەندام نییە لەو رێككەوتنە نێودەوڵەتیەدا، ھەرێمی كوردستانیش دەوڵەت نییە و بەشێكە لە عێراق، كەواتە ئەندام نین لەو رێككەوتنەیەدا، ئەم رێككەوتننامەیە ئاماژە بۆ ئەوەو دەكات كە ھەر وڵاتێك كۆمپانیای دڵنیایی و نیشتمانی خۆی ھەبێت، ئەو كۆمپانیانەش دەفتەرچەی دڵنیایی بۆ شوفێرەكانیان دروست دەكەن، لەو كاتەی كە ھاووڵاتییانیان دەچن بۆ وڵاتێكی تر كە ئەندامن لەو رێككەوتنە نێودەوڵەتییە، ئاسانكاری و داشكاندنیان لە نرخی داخڵبوونەكەیان بۆ دەكرێت، ئەمە بۆ ئەوەیە كە زەمانەتی ئەوە بكرێت كە ئەم ئۆتۆمبێلە دەگەڕێتەوە، لەم حاڵەتەشدا ئەگەر ئۆتۆمبێلەكە نەگەڕایەوە ئەوا ئەو وڵاتە بەرپرسیارە، بۆیە لێرەدا كۆمپانیاكان مامەڵە لەگەڵ ئەم ھاووڵاتییانە دەكەن، بۆ ئەم مەبەستەش بڕە پارەیەك لەم ھاووڵاتییانە وەردەگیرێت، بۆیە ھاووڵاتییان وا ھەست دەكەن غەدرییان لێ دەكرێت. لە بەرامبەریشدا حكوومەتی ھەرێم لە دەروازە سنووریەكانیدا ئاسانكاری تەواو بۆ گەشتیارانی ئێرانی كردووە كە لە كاتی داخل بوونیان تەنھا ڤیزەیەكی ١٥ رۆژیان پێدەدرێت".
ھەر لە میانی قسەكانیدا بەڕێوەبەری كۆمەڵگای مەرزی نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەران، مەسعود باتێلی بە ئەندامبوونی عێراقی لەو رێككەوتنە نێودەوڵەتییە، بۆ ھەوڵدانی حكوومەتی ناوەندی بەغدا گەڕاندەوە كە زیاتر پێویستی بە بڕیارێكی سیاسی و كۆمەڵێك مەرجی نێودەوڵەتی ھەیە، بەڵام ئەگەر ھەرێمی كوردستان بڕیاری ریفراندۆم و سەربەخۆییدا ئەوا كوردستان پێ دەنێتە قۆناخێكی دیكەی ئابووری و بازرگانییەوە.
- كردنەوەی خاڵی سنووری زێت
لە ساڵی ٢٠١٤ بە پێی رێككەوتنێكی نێوان حكوومەتی ھەرێمی كوردستان و حكوومەتی توركیا بڕیاری كردنەوەی ٣ خاڵی سنووری درابوو، كە یەكێكیان دەكەوێتە سنووری قەزای مێرگەسۆر.قایمقامی قەزای مێرگەسۆر، غەفور ئەحمەد لە لێدوانێكدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو رایگەیاند "رۆژی دووشەممە ١/٥/٢٠١٧ وەكو شاندیك لە قەزای میرگەسۆر بەشداریمان لە رێوڕەسمی كردنەوەی خاڵی سنووری نێودەوڵەتی زێت كرد لە نێوان ھەرێمی كوردستان و كۆماری توركیا، ھەڵبەت سنوورەكە بە شێوەیەكی رەسمی لە لایەن حكوومەتی توركیا كرایەوە كە دەكەوێتە سەر سنووری قەزای میرگەسۆر، بڕیارە لە ماوەیەكی نزیكیشدا سەرجەم رێكارەكانی تایبەت بە كردنەوەی سنوور لەلایەن حكوومەتی ھەریمی كوردستانەوە جێبەجێ بكرین".
سەبارەت بە گرنگی كردنەوەی خاڵە سنووریەكە قایمقامی مێرگەسۆر ئاماژەی بۆ ئەوە كرد كە كردنەوەی خاڵی سنووری زێت گرنگی تایبەتی ھەیە بۆ گەشەسەندنی ئابووری و فەراھەمكردنی ھەلی كار بۆ ھاووڵاتییان و پێشوەچوونی پەیوەندیەكان و كارئاسانی زۆر بۆ ھاووڵاتییانی سەر سنوور و ھەرێم بە گشتی لە ھەموو روویكەوە دەكات، ھاوكات كاریگەری باشی لەسەر پێشڤەچوونی قەزای میرگەسۆر ھەیە، ھیوادارین لە ماوەیەكی كەمدا بخریتە خزمەت ھاووڵاتییان. -"دیاردەی قاچاخ لە خاڵە سنوورییەكان"
ماوەی چەند ساڵێكە لە نێوان ھەرێمی كوردستان، ئێران، توركیا لە لایەن چەند كەسێكەوە پەرە بە بازاڕی قاچاخ دراوە، بە شێوەیەك كە لە ئێستادا قاچاخچییەكان بە پێی یاسا دەستگیر دەكرێن و دەدرێنە دادگا.
رەوشی قاچاخچییەتی لە سنووری نێوان ھەرێمی كوردستان و ئێران لە مەرزی حاجی ئۆمەرانەوە چوارچێوەیەكی نیمچە فەرمی وەرگرتووە، بە شێوەیەك كە لە دیوی ھەرێمەوە كاڵاكان گومرگ دەكرێن و لە دیوی ئێرانیشەوە كرێكاران كارتی كاریان پێدراوە كە ژمارەیان ژمارەیان ٤ ھەزار كەسە و بە پێی رێككەوتنی نێوان ھەردوولا و بە گوێرەی رێنماییەكانی نێوانیان كار دەكەن. لەوێدا جگە لە كەلوپەلی ئەلیكترۆنی ھێنان و بردنی كەلوپەلەكانی دیكە ئازاد كراوە و بە رێگای كاناڵ خەڵكی سەر سنوور سەرقاڵی كرێكۆڵی و دابینكردنی بژێوی ژیانن.
بەڕێوەبەری ئاساشی سۆران تیشك دەخاتە سەر ئەوەی كە ھێنانی ماددە ھۆشبەرەكان بە رێگای قاچاخ یەكێكە لە ھەوڵە بەردەوامەكانی ناحەزانی پڕۆسەی سەربەخۆیی و دەوڵەت، بۆیە خۆشبەختانە توانیومانە كەسەكان دەستگیر بكەین و دەست بەسەر ماددەكاندا بگرین.
ھەرچی پەیوەندی بە خواردەمەنییە قەدەغەكراوەكان ھەیە بەڕێوەبەری ئاسایشی سۆران روونیكردەوە كە توانیویانە كۆنتڕۆڵی ھێنانی ئەم قەدەغەكراوانە بكەن و لەناوییان ببەن، لەوانە گۆشتی ماوە بەسەرچوو، جگەری مریشكی ئێرانی، سەوزە و میوەكان. ناوبراو ھاوكات ھۆشداری دەداتە ھاووڵاتییان لە ئەگەری بڵاوبوونەوەی دراوی ساختە و رایگەیاند لە ماوەی رابردوودا دەستیان بەسەر زیاتر لە ١٤٧ ھەزار دۆلاری ئەمریكیدا گرتووە، بۆیە داوای لە ھاووڵاتییان كرد چاوكراوە بن و لە ھەر ئەگەرێك و گومانێكدا ئاسایش ئاگادار بكەنەوە.
ھەرچی پەیوەندی بە خاڵە سنووریەكانی ناحیەی سیدەكان و ناحیەی شێروان مەزنەوە ھەیە، كە سنووری نێوان ھەرێم و توركیایە، بردنی خەڵكی بیانی و عەرەب و كوردی سووریا رێژەیەكی پێوانەیی تۆمار كردووە، بە شێوەیەك كە دەزگا ئەمنییەكانی ھەردوو سنوورەكە لە چاودێری و لێكۆڵینەوەی بەردەوامدان بۆ دەستگیركردنی قاچاخچییەكان و كەلوپەلەكانیان، چونكە بە پێی بڕیارێكی وەزارەتی ناوخۆی ھەرێمی كوردستان و رێككەوتنە نێودەڵەتییەكان لە دزەكردنی خەڵكی بە خاڵە سنووریەكاندا پێویستە رێگری بكرێت، ئەمە جیا لەوەی بەشێك لە ھاووڵاتییان كە بە رێگای قاچاخ گەیشتوونەتە سەر سنووری نێوان ھەرێم و توركیا بە پێی ئامارە نافەرمییەكان زیاتر لە ١٠٠ كەس لە كاتی پەڕینەوەیان لە ئاوی رووبارەكانی ماوان و كەكلە خنكاون.
قاچاخچییەكان بۆ دەرباز بوونیان لە خاڵەكانی پشكنین و بازگەكان رێگای جیاواز بەكاردەھێنن. رۆژانە بە دەیان قاچاخچی لە دادگای بەرایی سۆران دەبینرێن كە دراونەتە دادگا.
جێگەی ئاماژەیە كردنەوەی ھەردوو خاڵە سنووریەكانی زێت لەگەڵ توركیا، كێلەشین لەگەڵ ئێران، كاریگەری لەسەر كەمبوونەوەی رێژەی دیاردەی قاچاخ دەبێت و بەمەش دەتوانرێت كۆنتڕۆڵی رەوشی ناوچەكە بكرێت و خەڵكی ناوچەكەش لە بری كاری قاچاخ دەكەونە بەر بازرگانی و دابینكردنی ژیانێكی باشتر، بە تایبەت لە داھاتوودا كە ھەرێمی كوردستان بەرەو دەوڵەت ھەنگاو بنێت دەتوانێت داھاتێكی باش كۆبكاتەوە.