Ekosistemet e maleve, të cilat strehojnë habitate unike, specie endemike të botës së egër dhe gjithashtu që luajnë një rol vendimtar në jetën e njeriut, ndodhen para një sërë kërcënimesh.
Në vitin 2003, Asambleja e Përgjithshme e OKB-së caktoi 11 dhjetorin si "Ditën Ndërkombëtare të Maleve" me qëllim të inkurajimit të komunitetit ndërkombëtar për të organizuar ngjarje me qëllim të theksimit të rëndësisë së zhvillimit të qëndrueshëm të maleve.
"Shtrirja e maleve në Tokë, në të cilën 90 për qind e tyre qëndrojnë përgjatë vijave lineare, tregon se malet nuk janë paraqitje e rastësishme që ka ndodhur në tokë", tha për Anadolu Agency (AA), Abdurrahman Dokuz, ekspert i gjeologjisë në Universitetin Gumushane të Turqisë.
Përcaktimi i maleve si zona tokësore me një topografi të lartë dhe të pjerrët në krahasim me zonat përreth tyre, Dokuz tha se katër llojet kryesore të maleve janë, malet e palosura ose komplekse, me masiv shkëmbor, vullkanik dhe të larta.
"Malet e palosura, të cilat njihen edhe si vargmale kompresive, ngrihen përgjatë kufijve të pllakave të litosferës kontinentale që i afrohen njëra-tjetrës. Vargmalet Alpe-Himalaje, Mali Ural, Apalashet dhe Kaledonit janë shembujt më të bukur të tyre", tha ai.
Lidhur me malet shkëmbore, Dokuz tha se ato zhvillohen përgjatë kufirit të pllakës dhe meqenëse pllaka e litosferës kontinentale u përpoq të shtrihet përgjatë këtyre linjave, ajo përfundimisht ndahet në dy pjesë.
"Malet vullkanike janë male që zhvillohen për shkak të vullkanizmit, i cili është një fenomen tokësor që ndodh kur materiali i shkrirë i shkëmbit del në tokë si llavë ose grimca të mbivendosura të shkëmbit", tha ai.
Ai tha se ishujt Havai janë shembuj të maleve vullkanike që zgjasin linearisht në koren e oqeanit ndërsa malet Ararat, Argaeus, Hasandag dhe Nemrut dhe Suphan janë shembuj të maleve vullkanike individuale në Turqi dhe nën Parkun Kombëtar Yellowstone në SHBA është një 'super-vullkan' me një krater të madh vullkanik me diametër rreth 60 kilometra.
Duke folur për llojin e fundit, ai tha se malet e ngritura lart zhvillohen në mënyrë të pavarur nga kufijtë e pllakës dhe janë zonat kodrinore që lindin si rezultat i erozionit të pllajëve të larta nga luginat.
Duke iu referuar rëndësisë së maleve si burim kryesor i ujit të freskët, ai tha se edhe pse tre të katërtat e sipërfaqes së botës janë të mbuluara me ujë, vetëm 2.5 për qind e rezervave ujore janë ujë i freskët, të cilat kryesisht ndodhet në rajonet polare dhe në formën e akullnajave në malet afër polit.
"Në krahasim me zonat bregdetare, temperatura është deri në 20 gradë më e ulët, gjë që lejon që dëbora në majat të shkrihet ngadalë. Kështu, ujërat nëntokësore, përrenjtë dhe burimet natyrore mund të ushqehen gjatë sezonit të thatë me rreshje të pakta ose fare pa rreshje", shtoi ai.
- 'Malet që ndikojnë në klimë, ndikohen nga ndryshimet klimatike'
"Ekosistemet malore që ndikojnë ndaj klimës për shkak të karakteristikave të tyre, të tilla si lartësia, janë prekur nga ndryshimet klimatike si rezultat i ndryshimit global të klimës", tha për AA, Ahmet Emre Kutukcu, ekspert i botës së egër nga Fondi Botëror i Kafshëve të egra (WWF) Turqi.
Duke shtuar se burimet ujore në male janë në rrezik, Kutukcu theksoi se speciet më të rrezikuara që preken nga ndryshimet klimatike jetojnë në ekosistemet malore dhe ishullore.
Duke përmendur që gjysma e 35 vendeve kryesore të biodiversitetit në të gjithë botën ekzistojnë në ekosistemet montane, ai tha se këto ekosisteme janë shumë të ndjeshme, kanë biodiversitet unik dhe janë shtëpi e specieve të mëdha endemike.
"Shumë burime uji vijnë nga malet, pasi malet përmbajnë praninë e masave të dendura të dëborës dhe akullnajave. Pra, në këtë kuptim, malet e larta ose ekosistemet malore janë shumë të rëndësishme" për qeniet njerëzore si dhe speciet e botës së egër.
Duke potencuar kërcënimet kryesore me të cilat përballen malet së bashku me ndryshimet klimatike, Kutukcu theksoi se aktivitetet e tepërta bujqësore që shkaktojnë erozione duke prishur strukturën e tokës, mund të konsiderohen si një nga efektet negative të shkaktuara nga njeriu.
Duke theksuar se shumica e aktiviteteve minerare janë kryer në ekosistemet malore, ai tha se aktivitete të tilla si nxjerrja e gurëve dhe minierat e arit janë një kërcënim i madh pasi ato mund të ndikojnë në biodiversitetin e rajonit si dhe burimet ujore të njerëzve.
"Ndërtimi i rrugëve u mundëson njerëzve që lehtësisht të arrijnë ekosistemet malore të ndjeshme, që do të thotë më shumë gjueti pa leje, ndotje dhe mbeturina", tha ai duke iu referuar urbanizimit si një kërcënim tjetër.
Kutukcu shtoi se gjuetia pa leje është një kërcënim tjetër i ekosistemit malor, veçanërisht për gjitarët si dhitë e egra, kamoshin dhe leopardët, si dhe prerja e drurnjëve, që prek thëllëzën dhe shqiponjat që jetojnë në këto habitate.
"Degradimi i shtresës së akullit dhe dëborës së përhershme në ekosistemet malore të larta zvogëlon ekuilibrin e thatësirës dhe reshjeve si dhe krijon faktorë që ndikojnë negativisht në klimë duke rritur rrezikun e zjarrit", tha ai, duke iu referuar faktit se degradimi i strukturës gjeologjike të maleve ndikojnë tek burimet ushqimore dhe rrjedhimisht edhe njerëzit.
Sipas tij, ekosistemi i maleve të larta përbëhet nga zona që fillojnë me një varg pyjor në fund, pastaj me varg alpesh dhe që vazhdojnë përmes zonave me livadhe dhe shkurre ndërsa në nivelin më të lartë ekziston një masë e përhershme e dëborës e cila përmban myshk dhe gjemba.
"Deformimet midis këtyre pjesëve prish tërë ekosistemin", thekson ai.
Për të mbrojtur malet, ai së pari sugjeron se është e nevojshme të hartohen dhe zbatohen rregullore ligjore si dhe përparësi t'i jepet përcaktimit të aspekteve ekologjike dhe kulturore sesa të ardhurave financiare nga aktivitetet minerare, kurse njerëzit duhet të parandalohen duke u përfshirë në aktivitete që janë në konflikt me botën e egër si gjuetia.
Kutukcu thotë se promovimi i turizmit ekologjik dhe aktiviteteve të bletarisë pa shkaktuar zhvendosjen e njerëzve në ekosistemet e larta dhe pa dëmtuar diversitetin biologjik mund të jenë hapa pozitiv drejt ruajtjes së maleve.
