САРАЕВО (АА) - КЕМАЛ ЗОРЛАК
- „Кога доаѓам на Маркале, немам зборови, само солзи ми одат на очи. И сега сум во таа фаза, не можам да изговорам што видов таму. Тоа е толку тежок хорор“, вели сараевскиот фоторепортер Рикард Ларма.
Ларма, преку објективот на својот фотоапарат, забележал некои од најпотресните моменти за време на опсадата на Сараево.
Во првиот од двата масакри на сараевскиот пазар Маркале, кој е едно од најбруталните злосторства врз цивилите во опколеното Сараево (1992–1995), минофрлачки проектил истрелан од позициите на Војската на Република Српска (ВРС) уби 68, а рани 142 луѓе.
Фотографиите на Ларма направени за време на опсадата на Сараево го обиколија светот. Тие беа објавени во многу познати списанија, станувајќи трајна и неизбришлива трага и доказ за страшните злосторства врз цивилите за време на опсадата.
Стоејќи меѓу тезгите на пазарот Маркале, на чекор од дупката во асфалтот направена од експлозијата пред 31 година, Ларма покажува насловна страница на американскиот неделник „Њузвик“ со фотографија на жена со крваво лице, повредена во масакрот на Маркале.
„Тоа е мојата најпозната фотографија, објавена во списанието ‘Њузвик’. Тоа е мојот најголем новинарски успех“, вели Ларма.
Додека се присетува на кобната сабота во зимата 1994 година, во неговиот глас, поглед и внимателно избраните зборови се забележува неговата внатрешна борба, дека за него не е едноставно да дојде на Маркале.
- Ранети лица -
Ларма раскажува дека 5 февруари 1994 година бил убав и сончев ден, иако, додава, дека по сѐ што се има случено, тоа е непримерно да се каже за тој ден.
Тишината била прекината од остар звук на експлозија, кој го затекнал на Маријин Двор, неколку километри од пазарот. Во тој момент не знаел каде паднала гранатата. Тој пристигнал во зградата на Претседателството и ги видел автомобилите кои ги возеле ранетите кон болницата Кошево.
„Не сакајќи да ризикувам да пропуштам снимка, отидов директно во болницата следејќи ги возилата кои носеа повредени. Таму направив значајни фотографии“, вели Ларма, додавајќи дека тогаш настанала и фотографијата за насловната страница на „Њузвик“.
Ги покажа потресните фотографии од граѓаните на Сараево кои чекаат во болничките соби за информации за нивните најблиски ранети во масакрот во Маркале.
- Страшни сцени -
Два часа по експлозијата, Ларма стигнал на пазарот Маркале. Сцените биле страшни.
„Таму имаше локви крв. Кај оваа метална ограда, тркалезна, тука имаше уште едно лице, еден труп, целосно изобличен, разнесен од граната. Таму сретнав офицер во американска униформа кој избезумено одеше по улицата, низ оние места каде што беа ранетите и мртвите. Таму ги направив фотографиите“, вели Ларма.
Ларма потврдува дека моментите снимени од воените репортери оставаат трајни лузни и трауми. Самиот тој бил ранет за време на опсадата на Сараево, а 19 години подоцна му бил изваден шрапнел од ногата.
Тој потсетува дека минатата година имал изложба на фотографии „Свјетлопис“ во Уметничката галерија на Босна и Херцеговина. Со ова, како што вели, сакал да му покаже на Сараево дека не е само воен фоторепортер.
Тој се присети на еден многу потресен момент, кога по изложбата решил да ја однесе својата 24-годишна ќерка Лили (Лилијан) до Маркале и да ѝ каже што се случило таму.
„Одам на пазарот, ја носам ќерка ми, а таа тогаш имаше 24 години. И, се разбира, татко ѝ сака да ѝ каже како изгледало, што се случило, дека тука бил најголемиот масакр во Сараево што се случил и кој конечно го превртел светот и Америка. Сакам да ѝ кажам сѐ, и одам... Знаеш, Лили, таа е таму... и застанувам, не можам да кажам. Солзи ми доаѓаат на очите. Сега сум во таа фаза кога не можам да кажам што видов таму. Тоа е толку тежок хорор“, вели Ларма низ солзи.
Тој ги покажува фотографиите направени во болницата во Кошево ден по масакрот, на кои се гледа како претседателот на Претседателството на Р БиХ, Алија Изетбеговиќ, ги посетува ранетите.
- „Посакав да не сум жив“ -
На прашањето како го коментира тоа што светот не извлекол поука од опсадата на Сараево, Ларма одговара:
„Направив многу изложби за да покажам каков хорор беше тоа, со цел тоа никогаш да не се заборави, а уште поважно – да не се повтори. Но, овие последни години, гледајќи слични или уште полоши сцени во Украина, Израел и Палестина, до Украина, посакав да не сум жив, да сум починал пред тоа, бидејќи морам да го проживувам тоа. Но, тука сум, додека сум жив, жив сум сведок.“
Пазарот Маркале и затворениот Градски трговски центар во стариот дел на Сараево беа сцена на два масакри на цивили. По февруари 1994 година, во масакрот на 28 август 1995 година, кај Градскиот трговски центар, загинаа 43 цивили, а 84 беа ранети.
- Опсадата на Сараево -
Опсадата на Сараево започна на 5 април 1992 година, а заврши на 29 февруари 1996 година. Таа траеше 1.425 дена. Околу 350 илјади жители секојдневно беа изложени на оган од припадниците на поранешната ЈНА и паравоените формации, а подоцна и припадниците на Војската на Република Српска, од речиси сите видови оружје, од позициите лоцирани на околните ридови.
Не успеаја да се спуштат и да го освојат градот благодарение на големата волја, желба и заложби на бранителите, главно граѓани кои се одзваа на повикот за одбрана на градот.
За време на опсадата загина 11.541 граѓанин на Сараево, меѓу нив 1.601 дете, а повеќе од 50.000 цивили беа ранети. Се проценува дека за време на опсадата врз градот биле истрелани околу 500.000 проектили.
- Пресуди -
Поради тероризирање на цивилите за време на опсадата на Сараево во периодот 1992-1995 година, меѓу другото, Жалбениот совет на Меѓународниот резидуален механизам за кривични судови ги осуди воениот командант на Војската на Република Српска, Ратко Младиќ, и воениот претседател на Република Српска, Радован Караџиќ, на доживотен затвор.
На доживотна казна затвор за држење во опсада на Сараево, Хашкиот трибунал го осуди командантот на Сараевско-романскиот корпус на ВРС, Станислав Галиќ, а беа осудени и Драгомир Милошевиќ и Момчило Перишиќ, исто така високи офицери на ВРС.
