Hemn Baban
17 شوبات 2016•نوێکردنەوە: 18 شوبات 2016
بەپێی دەزگاكانی راگەیاندنی ئیسرائیل، نوێترین پلانی دابەشكردنی عێراق بۆسەر چوار هەرێمی كوردی، سوننی، شیعی و بەغدا لەدوا ساتەكانی جێبەجێكردنی دایە و دەگوترێ حكوومەتی عێراقیش لەسەری رازییە. بەڕێوەبەری سەنتەری موستەقبەل بۆ توێژینەوەی ستراتیجی عەدنان ساڵحی بۆ ئانادۆڵو دەڵێت "سێ پێكهاتە سەرەكییەكەی عێراق لەسەر بەفیدراڵی كردنی عێراق رازیین، بەڵام لەكاتەكەی ناكۆكن".
بەپێی قسەكانی سەرۆكی سەنتەری هودا بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیجی دكتۆرمحەمەد بازیانی لێدانی خەندەقەكان و شوراكەی دەوری بەغدا بەڵگەی ئەوەن كە عێراق دەبێتە چوار هەرێم.
پلانی دابەشكردنی عێراق بۆسەر چوار هەرێم و چەسپاندنی سیستەمی فیدراڵییەت لە عێراق چەند رۆژێكە بووەتە رۆژەڤی بەشێك لە راگەیاندنەكانی ئیسرائیل و ئەوانی بەخۆیەوە سەرقاڵ كردووە، پوختەی پلانەكە بەپێی ئەوەی بۆئەو دەزگا راگەیاندنانەی دزەی كردووە و رەواجی دەدەنێ كەڵكەڵەكردنی عێراقی پاش نەمانی داعشە.
بەرپرسانی هەواڵگری و دەرەوە و لێژنەی ئاسایشی كۆنگرێسی ئەمریكا لە كات و شوێنی جیا لەوانە لەندەن، هەولێر، بەغدا، عەممان لەگەڵ سیاسەتمەدارانی لایەن و كوتلە جیاجیاكانی عێراق كۆبوونەتەوە و پێیان راگەیاندوون چیتر عێراق وا بەڕێوەناچێت.
پوختەی پلانەكە ئەوەیە عێراق بكرێت بە سێ هەرێمی سەرەكی فیدراڵی لەپاڵ هەرێمی بەغدا، بەمەرجی كۆتاییهێنان بە داعش و ئەو دەسەڵاتە لاوەكییانەی قەڵەمڕەویی بەغدایان لاوازكردووە لە چەشنی میلیشیاكانی ئێران.
واشنتۆن بەڵێنی داوە وابكات ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی پاڵپشتی پاراستنی دەسەڵاتی فیدراڵی لە عێراق و حەیدەر عەبادی وەكو سەرۆكی حكوومەتێكی فیدراڵی كە نوێنەرایەتی عێراق بكات هاوچەشنی نموونەی سویسرا، هاوتەریب عێراقیش وەكو ناوچەیەكی ستراتیجی پلە یەك رادەگەیەنرێت كە ئاسایشەكەی پەیوەستە بە ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا، بە ئێرانیش رادەگەیەنرێت بۆ سنووری پێش ساڵی 2003 لەسەر هەموو ئاستەكان بكشێتەوە، كاركردنیشی تەنها لە رێگەی نوێنەرایەتییە دیپلۆماسی رەسمییەكەیەوە لە بەغدا هاوشێوەی نوێنەرایەتی دیپلۆماسی عێراقی لە تاران دەبێت.
بەڕێوەبەری سەنتەری موستەقبەل بۆ توێژینەوە ستراتیجییەكان عەدنان ساڵحی لە لێدوانێكدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو دەڵێت "لەپاش رووخانی رژێمی پێشووی عێراق لە 2003 باسی فیدراڵییەت و دابەشكردنی عێراق گەرم بووە و باس لە شێوازی نوێ بۆ حوكمڕانی دەكرێت".
دەشڵێت "بە فیدراڵی كردنی عێراق لە ئێستادا كێشە بۆ ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی دروست دەكات، چونكە ناوچەكە بەرەو پەرتەوازە بوون دەچێت، هەروەها ئێستا كێشە لە سووریا، لوبنان، یەمەن، میسر و لیبیا هەیە و رەنگە مەغریبی عەرەبیش بگرێتەوە، بۆیە وڵاتە زلهێزەكان لەسەر هەموو ناوچەكە لە رێككەوتن دان، نەك بەتەنها عێراق".
ساڵحی ئەوەش ئاشكرا دەكات كە سێ پێكهاتە سەرەكییەكەی عێراق (كورد، سوننە و شیعە) لەسەر بەهەرێم كردن و فیدراڵیبەكردنی عێراق كۆكن، بەڵام كاتەكەی ئەوانی پەرت كردووە، لەوبارەیەوە روونی دەكاتەوە "شیعەكان پێیان وایە عێراق بگەڕێتەوە بۆ دۆخی پێش 2003 واتە عێراق هێمن ببێتەوە و دەوڵەتێكی بەرقەرار بێتە ئاراوە دواتر ئەو پرۆژەیە جێبەجێ بكرێت، بەڵام سوننەكان پێچەوانەیان پێ راستە، ئەوان لەگەڵ ئەوەدان كە ئێستا عێراق بەفیدراڵی بكرێت بۆ ئەوەی ئارامی بگەڕێتەوە و دەوڵەتی بەرقەرار دروست ببێتەوە، چونكە بە بۆچوونی ئەوان دادوەری دێتە كایە و پەراوێزخستن كاڵ دەبێتەوە، هەرچی كوردە دوو بەشن كە بەشێكیان لەگەڵ بۆچوونی شیعەكان و هەندێكیشیان لەگەڵ بۆچوونی سوننەكان دان".
ناوبراو لەگەڵ ئەوەدایە كە هێماكانی ئەو پڕۆژەیەی كە دەزگاكانی راگەیاندنی ئیسرائیلی بڵاویان كردووەتەوە دەردەكەوێت، دەشڵێت دروستكردنی حكوومەتی تەكنۆكرات و هێشتنەوەی چەك لەدەستی دەوڵەت دیارترین ئاماژەكانە.
لە ساڵی 1982 گۆڤاری كیفۆنیم كە رێكخراوی زایۆنیستی جیهانی دەری دەكات بەڵگەنامەیەكی بەناونیشانی "ستراتیجییەتی ئیسرائیلی بۆ هەشتاكان" بڵاو كردەوە و تێیدا باس لە دابەشكردنی وڵاتانی عەرەبی دەكات، ئەوەی پەیوەندیی بەعێراقەوە هەیە لەو بەڵگەنامەدا هاتووە عێراق بكرێت بە سێ دەوڵەت.
هەروەها پێشتر پڕۆژەی برنارد لویسیش هەبوو كە باس لە دروست بوونی دەوڵەتی شیعی، سوننی، كوردی لە عێراق دەكات، سەرباری سەرهەڵدانی چەندین دەوڵەتی نوێی دیكە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
بەپێی زانیارییە دزەپێكراوەكان لەسەرچاوە دیپلۆماسییە پلەباڵاكانە، پلانەكە بۆ پاش لەناوبردنی داعشە و خێراكردنی لەناوبردنی داعشیش بەو بەفیدراڵییەت كردنەی عێراق وابەستەكراوە، ئەوە روونكراوەتەوە پلانی رزگاركردنی مووسڵ تەواوبووە، خشتەیەكی كاتی زۆر كورتیش بۆ جێبەجێكردنی هەیە، هەرێمی كوردستانیش ئاگاداری سەرجەم وردەكاریی سەربازی و سیاسییە كە واشنتۆن بۆ یەكپارچەیی عێراقی فیدراڵی لەچوارچێوەی سێ هەرێم لە پاڵ هەرێمی پایتەختی فیدراڵی كە بە هەردوو پیت CP ئاماژەی بۆ دەكرێت رازی بووە.
هاوكات روونكراوەتەوە پایتەختە دیار و گرنگەكانی عەرەبی لەپلانی شێوازی نوێی حوكمڕانی عێراق پاش داعش ئاگاداركراونەتەوە، لە شەش مانگیشدا پاڵپشتی تەواوی هەرێمی سوننەكان لەپێناو ئاوەدانكردنەوەی كە بەهۆی شەڕەوە زیانی زۆری پێ گەیشتووە دەكرێت.
ئەوەشی دیارە بەپێی زانیارییەكان ئەمریكییەكان بۆ دۆزینەوەی ئەڵتەرناتیڤی ناوی سوننی، شیعی بۆ هەرێمەكان دەگەڕێن تا مۆركی تایفییان لێ هەڵماڵن.
سەرۆكی سەنتەری هودا بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیجی دكتۆر محەمەد بازیانی لە لێدوانێكدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو باس لەوە دەكات كە ئەو پڕۆەژەیەی باس لە دابەشكردنی عێراق بۆ هەرێمەكان دەكات پێشتر ئەمریكییەكان قسەیان لەسەر كردووە، ئەو دەشڵێت پێشتر وەزیری پێشووتری ئەمریكا هێنری كیسنجەر باسی لێوە كردووە كە ئەگەر سیاسەتەكانی ئەمریكا لە عێراق شكستی هێنا باشترە عێراق بكرێتە سێ پارچە و هەندێكجار باسی چوار پارچەش دەكرێت و چەند ساڵێكە لەو پێناوەدا كار دەكرێت.
بازیانی لەوبارەیەوە دەڵێت "ئەوەی ئێستا دەبینرێت ئەوەیە کە ئەو پڕۆەژەیە دەچێتە واری جێبەجێكردنەوە، ئەو خەندەقەی لە حەمرینەوە تا جەلەولا و مەندەلی تا شەنگال لێدەدرێت بەڵگەیە لەسەر ئەوەی سنووری كوردستان جیادەكرێتەوە، ئەو شورایەشی كە لەدەوری بەغدا لێدەدرێت بەڵگەیە، بۆیە پڕۆژەكە رێی تێدەچێت، بەتایبەت پارەداركردنی ئەو پرۆژانە ئەمریكا و فەڕەنسیین، هەروەها پسپۆڕی مین هەڵگرتنەوەكانیش ئەڵمانیین، بۆیە ئەوە هەمان بۆچوونی گەنجانی یەهود كە لەساڵی 1982 دەسەلمێنێت كە دەڵێن كۆمەڵێك وڵات هەیە دەبێت پارچە پارچە بكرێت، چونكە ئیسرائیل خاڵێكە لەنێو كۆمەڵێك وڵاتی گەورەی ئیسلامیی و عەرەبی، ئەوەش مەترسییە بۆسەر ئیسرائیل".
سەرۆكی سەنتەری هودا بۆ لێكۆلێنەوەی ستراتیجی لەدرێژەی قسەكانیدا پێی وایە كە ئێستا عێراق بەكردەیی دابەش بووە و زۆرینەی شیعەش لەگەڵ ئەوەدان هەرێمی كوردستان لەعێراق جیاببێتەوە، دەشڵێت "پڕۆژەی بەفیدراڵی كردنی عێراق و دروستبوونی هەرێمەكان سەرەتایە بۆ دروستبوونی ئەو دەوڵەتانە، بەوەش ئاسایشی ئیسرائیلیش دەپارێزرێت، چونكە بەردەوام ئەو دەوڵەتانە لاواز دەبن، بەڵام دەبێت سەركردایەتی كورد لەگەڵ شیعە وا بكەن كە ئەو سنوورانەی بە سنووری خوێن ناسێنراون وا نەبێت، بەڵكو دەبێت بەئاشتی بێت".
زانیارییە دزەپێكراوەكان بۆ دەزگاكانی راگەیاندنی ئیسرائیلی باس لەوەش دەكەن واشنتۆن بە بەرپرسان و سیاسەتمەدارانی عێراقی راگەیاندووە كێشەكانییان یەكلایی بكەنەوە و لەسەر خاڵە سەرەكییەكان كە یەكپارچەیی عێراقە رێكبكەون كە نامەركەزییە و هەرێمەكانی دەسەڵاتی شێوە رەهایان دەبێت، بەتایبەت لە ئابووری و وەبەرهێنانی دەرەكی و كاروباری ناوخۆیی.
هەروەها گوایە رێككەوتن هەیە كە زۆرینەی سیاسەتمەدارانی عێراق ئەوانەی لە 10 ساڵی رابردوو لە دەسەڵاتدا دەبینرێن دووربخرێنەوە و سەركردەی نوێ سەربكەون، بەو پێیەی عێراقی نوێ بۆ ماوەیەك لە قۆناغی فیدراڵییەتی راگوزەریی دەبێت و تێیدا كار بە ژمارەیەك لە یاساكان رادەگیرێت و دواتر دەسەڵاتی هەرێم و پەرلەمانەكانییان دەبێت یاسای نوێ دابڕێژنەوە.
بەپێی ئەو پلانە جیاوازی لەنێوان عێراقییەكان نامێنێت، یاسای نوێ كە كۆمەڵگە بەرەو پێشەوە ببات دادەڕێژرێت بە پاڵپشتی نێودەوڵەتی و گەڕانەوەی تواناكانی عێراق لەدەرەوە لەپێناو بونیادنانی وڵات و كۆتایی قۆناغی تاریكی و خوێناوی كە لە 2003ەوە عێراق تێیدا دەژییت.
راوێژكاری سەنتەری عێراقی بۆ توێژینەوەی ستراتیجی دكتۆرمالك دلێمی لە لێدوانێكدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو باس لەو پڕۆەژەیە دەكات و دەڵێت "ئەوەی روودەدات لە ئەنجامی سیاسەتی هەرێمی و نێودەوڵەتییە و مەسەلەكە لە عێراق گەورەترە، عێراق گۆڕەپانێكە بۆئەوەی بەرهەم دێت و بەشێكە لە پرۆژەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ، بۆیە عێراق بەرەو فیدراڵی و بەهەرێم كردن دەچێت، رەنگە بۆ هەندێك پێكهاتە ئەو پڕۆەژەیە فریادڕەس بێت وەكو سوننەكان و ناسنامەیان بپارێزێت، ئەوەش لەگەڵ تێڕوانینی كورد دەگونجێت، پاراستنی عێراقی یەكگرتوو بووە بەشتێكی زەحمەت بەتایبەت كە دەوڵەت ناتوانێت ئاسایشی هاووڵاتییانی بپارێزێت".
ئەو دەشڵێت "بەهەرێمكردنی عێراق باشترین چارەسەرە بۆ پاراستنی دەوڵەتێك بەناوی عێراق، عێراق لەبەردەم دوو بژاردەدایە ئێستا، یان ئەوەیە بەتەواوەتی دابەش ببێت و پارێزگاكان لەبەریەك هەڵوەشێتەوە، یان عێراقێكی فیدراڵی بێت و بەغداش بەتایبەت هەرێم بێت كە ئێستا نیشانەكانی ئەوە دەركەوتووە، بۆیە عێراق لەكۆتاییدا دەبێتە چوارهەرێم، بە بۆچوونی من فیدراڵییەت تاكە پرۆژەیە كە پارێزگاری لە ناسنامەی عێراق دەكات".
