ئیستانبوڵ ــ AA
لە ساڵی 2017دا، ناكۆكی لە نێوان ژمارەیەك وڵات لە لایەك و لایەنە ناوخۆییەكانی وڵاتان سەری هەڵدا كە ئەمەش ئەجیندای قەیرانە نێودەوڵەتییەكانی قورس كرد كە چەند ساڵێكە خۆی بە دەست كۆمەڵێك قەیرانی كەڵەکەبووە دەناڵێنت.
ساڵی 2017 كە لە كۆتایی نزیكبووەتەوە، بە هۆی چڕكردنەوەی هەوڵەكان توانرا ھەندێك لە قەیرانەكان چارەسەر بكرێن كە ئەو كارە رەشبینی وڵاتانی لەبەرامبەر قەیرانەكان كەمكردەوە.
لە نیشاندانێكی دیكەدا، گرنگترین قەیرانی ئەمساڵ لە میانی پێنج پۆڵێندا دەخەینە روو كە بە نوێترین قەیران دەست پێ دەكات تا دەگاتە ئەو قەیرانانەی كە بەردەوامەوە و كەڵەبووە تا دەگاتە ئەو قەیرانانەی کە چارەسەركراون و بەر لە كۆتایی ئاماژە بە گرنگترین قەیرانە پێشبینیكراوەكان بۆ ساڵی داهاتوو دەكەین.
یەكەم ــ قەیرانی نوێ ساڵی 2017، قەیرانی هەوڵی جیابوونەوەی هەرێمی كەتالۆنیا لە ئیسپانیا بوو.
لە ساڵی 2017دا، دوای ئەنجامدانی ریفراندۆم لە مانگی تشرینی یەكەمی رابردوو، هەرێمی كەتالۆنیا جیابوونەوەی خۆی لە ئیسپانیا بە تاك لایەنە راگەیاندبوو كە ئەو هەنگاوە لەسەر ئاستی ناوخۆیی، هەرێمیی و نێودەوڵەتی رەتكرایەوە.
هەر دوای راگەیاندنەكە، سەرۆكی هەرێمی كەتالۆنیا، کارلێس پیگدێمۆنت كەوتە ژێر فشاری حكوومەتی ناوەندی و ئۆپۆزسیۆن دژ بە جیابوونەوەی هەرێمەكە و بە هۆیەوە وڵاتی جێهێشت و چووە بەلجیكا و لەو كاتەدا حكوومەتی ئیسپانیا داوای كرد دەستگیر بكرێت و بدرێتە دادگا و لە سەرەتای ئەم مانگەدا، کارلێس پیگدێمۆنت و هاوكارانی لە لایەن حكوومەتی ئیسپانییەوە بە یاخیبوو، هاندەر بۆ توندوتیژی و خراپ بەكارهێنانی سامانی گشتی تۆمەتبار كران.
ــ قەیرانی كەنداو
دوای چەند رۆژێكی كەم لە بەستنی كۆنگرەی ئیسلامی-ئەمریكا كە لە شاری ریاز بە ئامادەبوونی سەرۆكی ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ و سەركردە و نوێنەرانی 55 وڵاتی عەرەبی و ئیسلامی لە نێویاندا میری قەتەر، تەمیم بن حەمەد ئالسانی بەڕێوەچوو، هەریەك لە سعوودیە، ئیمارات، بەحرێن و میسر پەیوەندییەكانیان لەگەڵ قەتەر پچڕاند كە هەریەك لە بوارەکانی ئابووری، سیاسی، دیپلۆماسی تەنانەت كۆمەڵایەتیشی گرتەوە.
ئەو وڵاتانە قەتەریان بە پاڵپشتیكار لە تیرۆر تۆمەتبار كرد و لە بەرامبەردا قەتەر ئەو تۆمەتەی رەتكردەوە و رایگەیاند كە رووبەڕووی هەوڵی لێسەندنەوەی بڕیارە نیشتمانییەكان لەسەر ژمارەیەك دۆسیەی دەرەوە بووەتەوە، تەنانەت ئەو نێوەندگیرییەش هیچ ئەنجامێكی لێنەكەوتەوە كە كوێت بە ئامانجی چارەسەركردنی قەیرانی كەنداو دەستی پێكردبوو.
دووەم ــ قەیرانە كەڵەكەبووەکان
ــ قەیرانی رۆهینگیا
لە ٢٥ی مانگی ئابی رابردووەوە، سوپای میانمار و بوزییە رەگەزپەرستەكان كۆمەڵكوژی دژ بە موسڵمانانی رۆهینگیا لە هەرێمی ئاراكان رۆژئاوای ئەو وڵاتە ئەنجام دەدەن.
بە پێی ئامارە فەرمییەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان لە ئاكامی ئەو كۆمەڵكوژی و تاوانانەی سوپای میانمار و بوزییە رەگەزپەرستەكان، 820 هەزار موسڵمانی رۆهینگیا لە هەرێمی ئاراكانەوە ئاوارەی بەنگلادش بوون.
سەرەتای ئەو قەیرانە بۆ ساڵی 1982 دەگەڕێتەوە كاتێك حكوومەتی میانمار دانی نەنا بە مافی كەمینیەكان وەك هاووڵاتی میانماری و رایگەیاندبوو كە كەمینەكان كۆچبەری نا یاسایین و لە بەنگلادیشەوە روویان لە میانمار كردووە كە بە هۆیەوە موسڵمانانی رۆهینگیا رووبەڕووی كۆمەڵكوژی بوونەوە كە گرنگترینیان هەڵمەتەكەی ساڵی 2012 بووە كە لە ئەنجامی قەیرانەكەدا، كۆچكردنی موسڵمانانی رۆهینگیا بەرەو وڵاتانی دراوسێ دەستی پێكردبوو.
ــ قەیرانی مرۆیی لە یەمەن
وێرای تێپەڕبوونی دوو ساڵ بەسەر هەوڵە سەربازیی و سیاسییەكان بۆ چارەسەركردنی قەیرانی شەرعییەت لە یەمەن، بەڵام تا دێت رەوشی مرۆیی لەو وڵاتە سەخت و دژواتر بووە و قەیرانەكانی نێوان حووسییەكان و هاوپەیمانییەتی عەرەبی لە یەمەن بە رابەرایەتی سعوودیە زیاتر پەرەی سەندەوە.
هەر بە هۆی خراپی رەوشی مرۆیی لە یەمەن، خەڵكی ئەو وڵاتە بە دەست پەتای كۆلێراوە دەناڵێنن كە لە 27 نیسانی رابردووەوە لە كۆی 23 پارێزگای یەمەن لە 22 پارێزگا بڵاوبووەتەوە كە لە مێژووی ئەو وڵاتە رووداوی لەو شێوەیە رووی نەداوە.
هاوكات بە پێی ئەوەی رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان ئاماژەیان بۆ كردووە، 17 ملیۆن كەس لە یەمەن كە زیاتر سەدا 60ی دانیشتوانی ئەو وڵاتە پێكدەهێنن بەدەست نەبوونی ئاسایشی خۆراك دەناڵێنن.
ــ بەرنامەی ئەتۆمیی كۆریای باكوور
لە مانكی ئەیلوولی رابردوودا، كۆریای باكوور دوو تاقیكردنەوەی ئەتۆمیی ئەنجام دا، هەروەها لە سەرەتای ئەمساڵەوە ژمارەیەك مووشەكی بالیستی ئاراستە كرد كە ژمارەیەكیان بەسەر ئاسمانی ژاپۆندا تێپەڕین.
هەر دوای تاقیكردنەوەی ئەتۆمییەكە، لێدوانی توند دژ بە كۆریای باكوور دران كە گرنگترینیان لێدوانەكەی سەرۆكی ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ بوو كە لە گوتارێكدا لە 19ی مانگی ئەیلوولی رابردوو لە كۆبوونەوەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان پێشكەشی كردبوو و تیایدا هەڕەشەی لەناوبردنی لە كۆریای باكوور كرد كە هەریەك لە چین و رووسیا ئەو لێدوانەی دۆناڵد ترەمپ-یان وا لە قەڵەمدا كە پیۆنگ یانگ زیاتر بۆ برەودان بەرنامە ئەتۆمییەكەی هەنگاو دەنێت.
بە هۆی تاقیكردنەوە ئەتۆمییەكانی كۆریای باكوور، ئەمریكا بوونی خۆی و هاوكارییە سەربازییەكانی لەگەڵ كۆریای باشوور و ژاپۆن پتەوتر کرد و لەو میانەدا ژمارەیەك مانۆری سەربازی لە ناوچەكە ئەنجام دا، هەروەها ژاپۆن هەڕەشەی بە ئامانجكردنی مووشەکەكانی كۆریای باكوور كردبوو.
لە ساڵی 1950 پیۆنگ یانگ دەستی بە پێشخستنی چەكی ئەتۆمیی داوە و لە میانی حكومڕانی سەرۆكی ئێستای ئەو وڵاتە، كیم جۆنگ ئون لە ساڵی 2011وە، زیاتر پەرەی بە تاقیكردنەوەی ئەتۆمیی و مووشەكە بالیستییەكانی داوە.
سێیەم ــ رێككەوتنی ئاشتەوایی نێوان هەردوو بزووتنەوەی فەتح و حەماسی فەڵەستینی
هەردوو بزووتنەوەی فەتح و حەماسی فەڵەستینی لە 12ی مانگی تشرینی یەكەمی رابردوو، بە چاودێری میسر، رێككەوتنی ئاشتەواییان واژوو كرد.
بە پێی رێككەوتنەكە، حكوومەتی ویفاق سەر بە سەرۆكی دەسەڵاتداریەتی فەڵەستین، مەحمود عەباس كاروباری كەرتی غەززە بە تەواوی بەرێوەدەبات.
ــ گەمارۆدانی داعش لە سووریا و عێراق
لە ساڵی 2014دا، داعش توانی یەك لەسەر سێی رووبەری خاكی سووریا و عێراق كۆنتڕۆڵ بکات، بەڵام لە سەرەتای ساڵی رابردووەوە، توانرا زۆربەی ئەو ناوچانەی عێراق و سووریا لەژێر كۆنتڕۆڵی دەربهێنرێتەوە.
لە مانگی تەمووزی رابردوو، هێزە عێراقییەكان لە میانی ئۆپەراسیۆنێكدا كە ماوەی نۆ مانگی خایاند، شاری مووسڵ ناوەندی پارێزگای نەینەوایان كۆنتڕۆڵكردەوە و دواتر هەریەك لە شارەكانی تەلەعفەر، قەزاكانی حەویجە و شەرگات دواتر دوایین پێگەی رێکخراوەکەیان لە سنووری پارێزگای ئەنبار كۆنتڕۆڵكردەوە.
لە سووریاش لە سەرەتای ئەمساڵ لە ئۆپەراسیۆنێكدا، ئۆپۆزسیۆنی سووریا بە پشتیوانی سوپای توركیا لە ژێر ناوی ئۆپەراسیۆنی (قەڵغانی فورات) گرنگترین ناوچەی ژێر كۆنتڕۆڵی رێكخراوی داعشی لە باكووری سووریا كۆنتڕۆڵكردەوە كە ئۆپەراسیۆنەكە لە مانگی ئابی ساڵی 2016 تا ئاداری ساڵی 2017 بەردەوام بوو دوای ئەوەی ئامانجەكان لە دەركردنی داعش لە ژمارەیەك شار و شارۆچكە بەدیهات لەوانە شاری ئەلباب باكووری شاری حەلەب.
دواتر رێكخراوی داعش شاری رققە لە باكووری سووریا بۆ بەرژەوەندی پەیەدە /پەكەكە كە پشتیوانی لە ئەمریكا وەردەگرێت و دێرازۆر بۆ بەرژەوەندی هێزەكانی رژێم و هاوپەیمانەكانی لەدەستدا و لە ئێستادا داعش تەنها چەند ناوچەیەکی لە نزیك سنووری سووریا لەگەڵ عێراق لەژێر كۆنتڕۆڵدا ماوە.
چوارەم ــ دەستكەوتە مێژووییەكان لە ساڵی 2017
ــ كۆتاییهێنان بە یاخیبوونی رێكخراوی فارك لە كۆلۆمبیا
دوای پێنج دەیە لە ململانێی بەردەوام، سەرۆكی كۆلۆمبیا، خوان مانوێل سانتۆس لە حوزەیرانی رابردوودا، كۆتاییهاتن بە درێژترین جەنگی ناوخۆی لە جیهانی راگەیاند، ئەوەش دوای ئەوەی بە پێی ئەو رێككەوتنەی كە حكوومەتی كۆلۆمبیا و رێكخراوی فارك لە تشرینی دووەم ساڵی 2016 واژوویان كردبوو، رێكخراوەكە چەك و تەقەمەنییەكانی رادەستی حكوومەت كردەوە.
ــ هەڵگرتنی سزاكانی ئەمریكا لەسەر سوودان
وێرای ئەوەی هێشتا سوودان بە پاڵپشتیكار لە تیرۆر تۆمەتبار دەكرێت، بەڵام لە شەشی كانوونی یەكەمی رابردوو، ئەمریكا بڕیاردا ئەو سزا ئابووریانە هەڵگبرێت كە لە ساڵی 1997وە بەسەر سووداندا سەپاندوویەتی و لە 12ی هەمان مانگدا بڕیارەكە چووە واری جێبەجێكردنەوە.
هەروەها بڕیارەكە كۆتاییهێنان بە سڕككردنی داراییەكانی حكوومەتی سوودان دەگرێتەوە لە كاتێكدا سوودان لە كاتی جیابوونەوەی باشووری سوودان، بەدەست خراپی رەوشی ئابوورییەوە دەناڵێنێت.
پێنجەم ــ قەیرانە بەردەوامەکان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
لە پاڵ ئەوەی ئەو رووداوانە كە بە هۆی قەیرانەكانەوە لە ساڵی 2017دا روویاندا، زۆربەی دۆسیەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە كەڵەكەبوویی ماونەتەوە چارەسەر نەكراون.
لە قەیرانی سووریا، وێرای بەڵێنەكانی سەرۆكی ئەمریكا بە راگرتنی پشتیوانییەكانی ئەمریكا بۆ پەیەدە / پەكەكە، بەڵام ئەو پشتیوانییانە بەردەوامن كە خەریكە لە سووریا فراوان دەبێت و هەڕەشەی بۆ سەر ئایندەی سووریا دروست دەکات، ئەمە سەرباری ئەوەی کۆبوونەوەکانی ئاستانا لە نێوان ئۆپۆزسیۆن و رژێم بە چاودێری هەریەك لە توركیا، رووسیا و ئێران پێشڤەچوونی بەخۆیەوە بینیوە.
لە یەمەن، هێرشە سەربازییەكانی نێوان حووسییەكان و هێزەكانی حكوومەت كە لە لایەن هاوپەیمانیەتی عەرەبی بە سەركردایەتی سعوودیە پشتیوانی دەكرێن، زیاتر پەرەی سەندەوە.
لە لیبیاش لێكەوتەكانی دابەشبوونی ئەو وڵاتە لەسەر رەوشی مرۆیی بەردەوامە كە هاووڵاتییانی لیبیا و كۆچبەر نایاساییەكان دەگرێتەوە.
هەروەها قەیرانەكانی پەیوەست بە پرسی فەڵەستین زیاتر مەترسیدار بووە كە گرنگترینیان هەوڵەكانی ئیسرائیلە بۆ زیاتر دروستكردنی جوولەكەنشین لە كەناری رۆژئاوا سەرباری دەست بەسەرداگرتنی ئەمنی بەسەر شاری قودس و مزگەوتی ئەقسا ئەوەش لە میانی دانانی زیاتری دەرگای پشكنینی ئەلیكترۆنی.
لە ناوەڕاستی ساڵی 2017دا، سۆماڵ زیاتر كردەی توندوتیژی بەخۆوە بینی كە بزووتنەوەی گەنجانی تیرۆریستی بەو كردەوانە تۆمەتبار كرا.
ــ قەیرانە پێشبینی كراوەكانی ساڵی 2018
ئەوەی پێشبینی كراوە لەوانەیە قەیرانی نوێ لە جیهان سەرهەڵبداتەوە كە گرنگترینان بەرزبوونەوەی ئاستی گرژیییەكانی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئێرانە بە هۆی هەڵوێستی سەرۆكی ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ كە ئاساییبوونەوەی پەیوەندییەكانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەگەڵ تاران رەت دەكاتەوە، هەروەها بەرزبوونەوەی ئاستی گرژییەكانی نێوان میسر و ئەسیوپیا لەسەر پڕۆژەی بەنداوی نەهزەی ئەسیوپی كە قاهیرە ترسی لەوە هەیە، ئەو پڕۆژەیە كاریگەری خراپ بۆ سەر كەمبوونەوەی ئاوی رووباری نیل دروست بكات.
پێشبینی ئەوەش كراوە لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ئەنجامی لێكۆڵینەوەكان تیوەگلانی كەسە نزیكییەكانی دۆناڵد ترەمپ لە پەیوەندییە گوماناوییەكان بە تایبەت لەگەڵ رووسیا و پێشیلکردنی یاساکان پشتڕاست بکاتەوە، كە لەوانەیە ئەوەش سەرۆكی ئەمریكا لەگەڵ بانگەوازەكان بۆ دوورخستنەوەی بەرلە تەواوكردنی ویلایەتی یەكەمی سەرۆكایەتی ئەمریكا، قەتیس بكات.
لە ناوچەكەش ترسی ئەوە سەری هەڵداوە كە لەوانەیە لە چەند هەفتە یان چەند مانگی داهاتوودا، ئیسرائیل دەست بە ئەنجامدانی هێرش بكات چی بۆ سەر باشووری لوبنان یاخود كەرتی غەززە بە تایبەتیش دوای رێككەوتنی ئاشتەوایی فەڵەستینی كە ئیسرائیل پێی نیگەران بووە، هەروەها تا دێت هەوڵی لێدان لە هەژموونی ئێران لە سووریا و لوبنان لە میانی بەئامانجكردنی حزبوڵڵا زیاتر باسی لێوە دەكرێت.
news_share_descriptionsubscription_contact
