"رێككەوتنە نەوتییەكەی هەرێم و ناوەند هەڵوەشاوەیە"

ئەو شارەزایەی گرێبەستەكانی نەوت دەشڵێت حكوومەتی هەرێم لەژێر فشاری زۆری لایەنەكانی پێشووی ئۆپۆزسیۆن دایە بۆ گرێبەستكردن بۆ راكێشانی بۆری هەناردەكردنی نەوت بۆ ئێران.

پڕۆفیسۆری یاریدەدەر لە گرێبەستەكانی نەوت لە هەرێمی كوردستان، دکتۆر كاوان ئیسماعیل لە هەڤپەیڤینێكدا لەگەڵ ئاژانسی ئانادۆڵو ئاماژە بۆ رێككەوتنەكەی كۆتاییەكانی ساڵی 2014ی نێوان هەرێمی كوردستان و حكوومەتی ناوەندی دەكات و بە"هەڵوەشاوە"ی ناودەبات.

ناوبراو لەوبارەیەوە دەڵێت "لە دوای ساڵی 2005 پاش ئەوەی دەستووری عێراق لەلایەن گەلانی عێراقەوە دەنگی بۆ درا و پەسەندكرا دەبووایە یاسای نەوت و غازی فیدڕاڵی بخرێتە دەنگكدانەوە و یاساكە بە پەلە دەربچێت، بەڵام ئێستا ئێمە لەساڵی 2016ین واتە پاش نزیكەی نۆ ساڵ تێپەڕیوە هێشتا ئەو یاسایە دەرنەچووە، كاتێك كە یاسا نەبێت واتە بۆشاییەكی یاسایی هەبێت لەبارەی چۆنێتی هەڵسوكەوت كردن لەنێوان حكوومەتی فیدڕاڵی و هەرێمی كوردستان ئەو كات دەبێت پەنا ببرێتە بەر ئەم رێككەوتننە كاتییانە، بە بۆچوونی من ئەم رێككەوتنە كاتییانە شتێكی ئەمری واقیعە و ناتوانیین بڵێین رێككەوتن گەلێكە پاڵپشتیی یاسایی تەواوی هەیە، چونكە هیچ كاتێك ئەو رێككەوتننانە نابێتە جێگرەوەی ئەو یاسایەی دەبوو لەساڵَی 2007 دەربچووبا و هێشتا دەرنەچووە".

دەشڵێت: "بۆیە بە بۆچوونی من ئەم رێككەوتنەی دوایی لەبەر ئەوەی بناغەیەكی یاسایی زۆر تۆكمەی نییە هەموو كاتێك ئەگەری ئەوەی هەیە جێبەجێ نەكرێت، وەكو پسپۆڕێك لەبواری یاسا و گرێبەستە نەوتییەكان پێم وایە ئەم رێككەوتنە لە حوكمی هەڵوەشاوەدایە".

سەبارەت بە هۆكاری جێبەجێنەكردنی رێككەوتنەكە و لایەنی بەرپرسیاری یەكەم ئەو پسپۆڕە روونی دەكاتەوە "ئەوەی كە دیارە حكوومەتی ناوەند هۆكاری جێبەجێنەكردن یان هەڵوەشاندەوەی ئەو رێككەوتنەیە كە لەنێوان هەردوولادا هەبوو، چونكە پاش ئەوەی حكوومەتی هەرێمی كوردستان ئامادەیی خۆی نیشان دا رۆژانە بڕی 550 هەزار بەرمیل نەوت لەڕێگەی بۆرییەوە بۆ بەندەری جەیهانی توركی بنێرێت و لەبەرامبەردا حكوومەتی عێراق بوودجەی هەرێمی كوردستان بنێرێت، بەڵام نەیاننارد ئەگەرچی چەند مانگێكیش ئەو نەوتە رەوانە كرا، بەڵام حكوومەتی ناوەندیی پابەندی جێبەجێ كردنی ئەو رێككەوتنە نەبوو".

سەبارەت بەوەی یاسای نەوت و غاز چی بۆشاییەكی دروستكردووە و چەندە كاریگەریی نێگەتیڤی لەسەر پەیوەندییەكانی هەرێم و ناوەند هەیە، ئەو شارەزایەی گرێبەستەكانی نەوت بۆ ئانادۆڵو دەڵێت "یاسای نەوت و غاز زۆر پێویستە، ئەگەر عێراق بكەین بە دوو قۆناغەوە قۆناغی یەكەمیان پێش ساڵی 2003، قۆناغی دووەم پاش ساڵَی 2003، لەڕوانگەی نەوت و غاز ئەو دوو قۆناغە زۆر لەیەكتر جیاوازن، لە قۆناغی یەكەمدا كەرتی نەوت و غاز لەلایەن حكوومەتی ناوەندی بە سیستەمێكی مەركەزی بەڕێوەدەبرا و خۆماڵی كرابوو، ئەوەش وایكردبوو حكوومەت لەڕێگەی كۆمپانیا گشتییەوەكانەوە خۆی بەڕێوەی ببات، لەدوای ساڵی 2003 و پەسەندكرنی دەستووری عێراق لەساڵی 2005 دەبوایە سیستەمی كەرتی نەوت و غاز بەشێوازی نامەركەزی بەڕێوەببرێت، واتە لەڕێگەی كۆمپانیا بیانییەكانەوە وەبەرهێنانی تێدا بكرێت، بۆیە یاسای نەوت و غاز دەبوو شیكردنەوەی زیاتری ماددەكانی 110 و 11 و 112ی دەستووری عێراق، بەڵام بەحوكمی ئەوەی ئەو یاسایە دەرنەچووە بۆیە عێراقی فیدڕاڵی لەبارەی نەوت و غاز، بۆیە یاساكە هەردەم پێویستە بە كەموكوڕیشەوە باشترە لەوەی هەر یاسا نەبێت".

لە بەشێكی دیكەی هەڤپەیڤینەكەیدا لەگەڵ ئاژانسی ئانادۆڵو پڕۆفیسۆری یاریدەدەر لە گرێبەستەكانی نەوت لە هەرێمی كوردستان، دکتۆر كاوان ئیسماعیل ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە گرێبەستی نەوتی لەنێوان هەرێمی كوردستان و ئێرانیش گرنگە لەڕووی ئابووریەوە و دەڵێت "لەڕاستیدا ئابووری هەر وڵات یان هەرێمێك دەبێت بەیەك وڵات نەبەستێتەوە، بەدوای ئەڵتەرناتیڤ ببەستێتەوە، بەڵام هەرێمی كوردستان ئێستا دوو دەروازەی هەیە ئەوانیش توركیا و ئێرانن، دەروازەیەكی دیكەش هەبوو كە سووریا بوو، بەڵام بەهۆی شەڕ و كێشەوە ئێستا ناتوانیین ئەوە بە دەروازە دابنێین، هەرێمی كوردستان كاتێك پەنا دەباتە بەر ئێران پێویستە بچێتە ناو چەند هاوكێشەیەكی سیاسی، چونكە نابێت ئەوە لەبیر بكەین كە نەوت و غاز بەتەنها ماددەیەك نییە بۆ وەگەڕخستنی ئامێرەكان، بەڵكو ماددەیەكی ئابووری، سیاسی و مێژووی و لەهەمان كاتدا یاسایشە".

دەشڵێت" بۆیە ئەگەر هاتوو هەرێمی كوردستان بچێتە ئەو هاوكێشەیەوە پێویستە جگە لە لایەنە ئابوورییەكەی، لایەنە سیاسییەكەش لەیەك بداتەوە، بەتایبەت حكوومەتی هەرێمی كوردستان لەلایەن حزبەكانی پێشووی ئۆپۆزسیۆن فشارێكی زۆری لەسەرە لەسەر ئەوەی بۆچی بەتەنها لەگەڵ توركیا گرێبەستی هەیە، واتە حكوومەتی هەرێم بە بۆچوونی من ئەوەندەی لایەنە سیاسییەكەی لێك دەداتەوە، لایەنە ئابوورییەكەی لێك ناداتەوە، لەكاتێكدا لایەنە ئابوورییەكەش گرنگە، بەتایبەت ئەگەر لە سنوورەكانەوە كێشە بۆ ئەو هەناردەكردنە دروست نەكرێت".

ئەو شارەزایەی گرێبەستەكانی نەوت كە هاوكات سەرۆكی بەشی یاسایە لە كۆلێژی یاسا و رامیاریی زانكۆی سەڵاحەدین لە درێژەی چاوپێكەوتنەكەیدا لەگەڵ ئانادۆڵو، تیشك دەخاتە سەر گرنگیی غازی سرووشتی هەرێمی كوردستان بۆ توركیا و روونی دەكاتەوە "هەرێمی كوردستان وڵاتێكی لەتەنیشتە كە توركیایە و بۆ پێویستی رۆژانەی خۆی زۆر پێویستی بە غازی سروشتییە، واتە توركیا بەتەنها بریتی نابێت لەوەی غازەكەی پێیدا بگوێزرێتەوە بۆ وڵاتانی دەرەوە، بەڵكو توركیا بۆخۆی پێویستی بەو غازە هەیە، بەڵام لە لایەنی تەكنیكی هێشتا ئامادەكاریی نەكراوە بۆ ئەوەی ئەو غازە بگوێزرێتەوە دەرەوە، بەتایبەت پێویستی بە لوولەی ستراتیجی هەیە و ئەم بارودۆخە داراییەی هەرێمی كوردستان پێیدا تێدەپەڕێت وایكردووە ناوچەكە و هەرێمی كوردستانیش كە جگە لەوە چەندین كێشەی تیرۆر و سەربازیی هەیە كۆمپانیاكان نەیەن و هاوكاری هەرێمی كوردستان نەكەن بۆ راكێشانی ئەو لوولانە بۆ ئەوەی غاز بنێرینە دەرەوە، بۆیە پێویستە هەرێمی كوردستان بەدوای ئەو كۆمپانیایەدا بگەڕێت و زاڵ بێت بەسەر ئەو لایانانە، بەتایبەت ئێستا هەرێمی كوردستان ناتوانێت لەم كاتەدا ئەو پارەیەی پێویستە بۆ ئەو مەبەستە دابین بكات".

ئەو هێما بۆ ئەوەیش دەكات و پێشنیاز دەكات توركیا بۆ غازی سرووشتی پشت بەهەرێمی كوردستان ببەستێت، ئەو دەڵێت "پێویستە توركیا ئەوەندەی بیر لە رووسیا دەكاتەوە بێت و لەگەڵ هەرێمی كوردستان رێكبكەوێت، چونكە رووسیا یەكێكە لە پێنج ئەندامە هەمیشەییەكەی ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، جگە لەوەی بە بەردەوام لە كێشەكانی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەستتێوەردانی هەیە و هەردەم لەبەرەی ئەو لایەنانەدایە كە دژی توركیایە، بۆیە گرنگە توركیا زۆر بیر لە غازی رووسیا نەكاتەوە، ئەگەر لەگەڵ هەرێمی كوردستان رێككەوتن بكات زۆر باشترە، چونكە دوورییەكەی نێوان هەردوولا کەمترە، هەروەها ئەگەر توركیا هەندێك ئاسانكاری بۆ هەرێمی كوردستان بكات ئەوا بە نرخی كەمتر غازی سروشتی دەست دەكەوێت، كە ئەمە باوە لە هەموو وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت و غاز وەك ئەوەی سعوودیە ئاسانكاری بۆ چین دەكات و جاران عێراق بە نرخێكی زۆر كەم نەوتی بە ئوردن دەدا، لە بەرامبەردا توركیا لەڕووی سیاسیەوە پاڵپشتی هەرێمی كوردستان بكات و لە رووی ئابوورییەوە زیاتر پاڵپشتی كۆمپانیاكانی بكات بێن و لەهەرێمی كوردستان وەبەرهێنانی زیاتر بكەن".