ھەولێر
ئەندامی مەكتەبی سیاسی یەكێتی نیشتمانی كوردستان عەدنان موفتی لە ھەڤپەیڤینێكدا لەگەڵ ئاژانسی ئانادۆڵو دەڵێ كورد لە پشكی خۆی لە حكومەتەكەی عەبادی رازییە، لەبارەی رێككەوتننامەی ستراتیژیی یەكێتی و پارتییشەوە دەڵێ زۆرینەی سەركردایەتی ھەردوولا لەگەڵ پێداچوونەوەیدان، موفتی جیابوونەوەی د.بەرھەم ساڵح لە یەكێتی بە پێشبینی نەكراو دەزانێ، لەبارەی مام جەلالیشەوە پێیوایە تەندروستی باشە و ھەركاتێك باشتر ببێتەوە دەگەڕێتەوە نێو سیاسەت. عەدنان موفتی پێشیوایە بۆ بەرقەراركردنی ئاشتی دەبێ توركیا پەكەكە لە لیستی تیرۆر دەربكات.
"كورد بە پشكی خۆی لە حكومەتەكەی عەبادی رازییە"
*دەگوترێت بەشداریی ئەم جارەی كورد لە كابینەكەی حەیدەر عەبادی تەنازولی زۆری پێوەدیاربوو، بۆ بەشداریكردن كورد فشاری لەسەر بوو؟
- لە سیاسەتدا نییە ھەموو داواكارییەكانت جێبەجێ بكرێن، تۆ داواكاری و بۆچوونت ھەیە، بەرامبەرەكەشت داواكاری و بۆچوونی ھەیە، بۆیە ناویان لێ ناوە دانوستاندن، واتە بەخشین و وەرگرتن، جگە لەوەش پێش رێككەوتنی كورد لەگەڵ بەغدا لەسەر پێكھێنانی حكومەت رووداوێكی گرنگ روویدا كە داعش بوو بە دراوسێمان و بەشێكی گەورەی عێراقی داگیركرد، مەترسییەكی گەورەیە بۆ سەر كوردستان و عێراق و ناوچەكەش، رووداوەكە ھۆكارێكی گەورەیە پێویست دەكات كە ھەموو لایەنەكانی عێراق ھاوكاربن لەگەڵ یەكتر، زەمینەیەكی نوێ رەخسا كە پێویستی دەكرد پێداچوونەوە بە پەیوەندییەكانمان بكەین، لە ھەرێم سەرباری جیاوازییەكانمان ئەو دۆخە وایكردووە یەكڕیزی بپارێزین و بەردەوام بین لە خەباتمان. ئەوەش راست نییە كە داواكارییەكانی كورد بەجێ نەھاتووە، جارێ حكومەتێكی نوێیە كە گەورەترین داواكاریی كورد و سوننە و بەشێكی شیعەش بوو، واتە سەرۆكوەزیرانێكی نوێمان ھەیە كە ئاسانە متمانەی پێ دروست بكەین و وەنەبێ بەگرژییەكانی پێشووەوە بەردەوام بین لەگەڵی، جگە لەوەش وەزیری نەوت و غاز گۆڕاوە، ئێستا عادل عەبدولمەھدییە ناسراوە بە شارەزایی لەبواری ئابووری و رەنگە لە نەوتیشدا شارەزایی ھەبێ، پیاوێكی كراوەیە و پێم وانییە وەكو پێشتر مامەڵەمان لەگەڵدا بكات، پێمان وایە وەزارەتی نەوت ئەمجارە جیاوازدەبێ، ھەروەھا حوسێن شەھرستانیش لە شوێنی خۆی نەما، ئەوەش دەرگایەكی تازە ئەكاتەوە بۆ چارەسەركردنی كێشەكان، ھاوكات وەزیری دارایی كوردە و ئەوەش گۆڕانكارییەكی گەورەی دیكەیە. جگە لەوانە حەیدەر عەبادی لە بەرنامەكەی خۆیدا ئاماژەی بۆ جێبەجێكردنی ماددەی ١٤٠ كرد لەماوەی ساڵێكدا، ئامادەیی نیشاندا بۆ رێككەوتنی ھەردوو حكومەت، ئەوەی ماوەتەوە ئەو گفتوگۆیانەیە كە چەند رۆژی داھاتوو شاندی كوردستان لەگەڵ بەغدا دەیانكات لەسەر بكات لەسەر جێبەجێكردنی ئەو بەڵێنانەی دراوە بەیەكتر لەسەر رۆشنایی. سەرباری ئەوانەش لە سەرۆك كۆمار، جێگری سەرۆك كۆمار، وەزیری دارایی و رۆشنبیری و سێ وەزارەتی تریش بۆ كورد دەبێ لەوانە كۆچ و كۆچبەران و ژنان و وەزارەتێكی دەوڵەت.
* كەواتە كورد رازییە لە بەركەوتەی خۆی لە كابینەكەی عەبادی؟
- پێم وایە رازییە وەكو بنەمایەك، بەڵام پێویست دەكات لە كردەییدا بزانیین چۆنە، بزانیین مەسەلەی بودجە و كێشەكانی دیكەش چی لێ دێ، دەبێ شاندی كوردی لە بەغدا جەخت لەسەر مافەكانی گەلی كوردستان بكاتەوە و ئەو بەڵێنانەی لەلایەن حكومەتی بەغداوە دراون رووبەڕوویان بكاتەوە و بخرێتە واری جێبەجێ كردن.
* ئەگەر وایە بۆچی كورد وەزیرەكانی تا ئێستا دەستبەكارنابن؟
- پێم وایە پەلەپەل كرا لە راگەیاندنی كابینەكە و رێكنەكەوتبووین لەسەر ئەوەی چ وەزارەتێك بدرێت بەكورد، عەبادی تەنھا جێگری سەرۆك وەزیران و وەزارەتی دارایی و وەزیری رۆشنبیری راگەیاند، ئێمە داوای وەزارەتی دیكەمان كردبوو، ئینجا بۆ پۆستەكانیش رای كوردی لەسەر نەبوو و دیاری نەكرابوون، واتە ئەو پەلەپەلییەی لە راگەیاندنی كابینەكە كرا وایكرد كورد وەزیرەكانی نەنێرێ.
*گەشبینن عەبادی بتوانێ پەیوەندییەكانی ھەرێم و بەغدا ئاسایی بكاتەوە؟
- بەپێی بەڵێن و قسەكانی ئیجابی دیارە، بەڵام بەڕێوەبردنی عێراق لە دەستی سەرۆك وەزیران نییە بەتەنھا، پێكھاتەكانی ھاوپەیمانی نیشتمانی شیعە لەنێو خۆیاندا كە تاچەند رێكن و ھاوكاری عەبادی دەكەن، لەگەڵ لایەنەكانی تریش گرنگن، بەپێی ئەو گفتگۆیانەی كراوە و بەڵێنەكانی كە داویەتی چەند ھەنگاوێكی یەكەمی من بە باشی دادەنێم، لەنێویاندا چەند ھەنگاوێكی باشی ناوە وەكو نەھێشتنی نازناوەكانی وەكو فەخامەتی سەرۆك و ئەو شتانە، كەمكردنەوەی خەرجیی سەرۆك وەزیران، كەمكردنەوەی جیاوازی نێوان موچەكان.
*عەبادی باشتر دەبێ بۆ كورد لە مالیكی؟
-ئەگەر كەسایەتییان وەربگری رەنگە ئەو جیاوازییە گەورەیە نەبینین، باكگراوندی ھەردووكیان لە حزبی دەعوەن و لە بنەماڵەی تێكۆشەر بوون، لەسەر دەستی حكومەتی سەدامدا دەربەدەربوون و شەھیدییان داوە، ھەمان ئایدۆلۆژییەتییان ھەیە، بەڵام مالكی وەكو سەرۆكی حكومەت كەوتە چەند ھەڵەیەكەوە غرور گرتی، رەنگە ئەوەش تاوانی خۆی نەبێ، بەڵكو كەلتووری رۆژھەڵاتی ناوەڕاست وایە، رەنگە دەوروبەرەكەشی كاریگەرییان لێ كردبێ، بەڵام بارودۆخ گۆڕاوە و عەبادی ناتوانێ لەسەر ھەمان سیاسەتەكانی مالیكی بڕوات، ئەگەر وا بكات سەركەوتوو نابێ.
*بەڵام دەگوترێت عەبادی زیاتر لە مانگێكە سەرۆكی حكومەتە و نەیتوانیوە بەلانی كەم بودجەی بڕاوی ھەرێم بگەڕێنێتەوە؟
- ئەوە مەسەلەیەكی ھونەرییە، ئەو بیانووی وابوو وەزیری دارایی دەوامی نەكردووە، جگە لەوە دەڵێ دەبێ رێكبكەوین، لەگەڵ ئەوەشدا رەزامەندیی لەسەر ناردنی سولفەیەك ناردووە، ئیتر دەبێ رێكبكەوین و ئەو كات دەردەكەوێ راست دەكات یان نا.
" زۆرینەی سەركردایەتی یەكێتی و پارتیش لەگەڵ پێداچوونەوەن بەرێككەوتننامەی ستراتیژی"
* ماوەیەكە ئێوە و پارتی ناكۆكییەكانتان تەواو قوڵ بووەتەوە، ھەندێك پێیان وایە ئەوەی دەكرێ شەڕی دوو وڵاتی ئێران و توركیایە دەكرێ؟
- ناكۆكی نێوان یەكێتی و پارتی تازە نییە، چڵ ساڵ دەبێ ھەیە، ھەندێك دەیباتەوە بۆ سەردەمی خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا لە ١٩٦٤، ھەندێك دەیباتەوە بۆ ئەوەی لە دروستكردنی پارتییەوە ناكۆكی ھەبووە لە ١٩٤٦ەوە، دواتر لە ١٩٥٦ ھەمزە عەبدوڵا و ئەوانی تر جیابوونەوە، دواتر لە ١٩٦٤ بوو بە دوو بەشەوە شوێنەواری تا ئێستاش ماوەتەوە، من لەگەڵ ئەوەنیم كە دەگوترێ ئەوە ناكۆكیی توركیا و ئێرانە، بە پێچەوانەوە ھەردوو وڵات زۆر جار ھەوڵیانداوە نێوانی یەكێتی و پارتی باش بێ، چونكە نا ئارامی ئێرە كاریگەریی لەسەر ئەوانیش دەبێ، چەندین رێككەوتن و كۆبوونەوە لە ئەنقەرە و تارانمان ھەبووە وەكو یەكێتی و پارتی. ناكۆكییەكانی ئێمە و پارتی بەو شێوەیەش نییە كە لە راگەیاندن باس دەكرێ، ئێمە تا ئێستا رێككەوتننامەی ستراتیژیمان ھەیە ھێشتا ماوە، ئەگەرچی ھەندێ خاڵی نەماوە. لەھەمو ناكۆكییەكان كۆسپتر لە ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان فەرھەنگی شەڕی ناوخۆیە كە رەگی داكوتاوە و تا ئێستا نەمانتوانیوە برینەكان ساڕێژبكەین. نەھێشتنی فەرھەنگی شەڕی ناوخۆ دەبێ نەھێڵێن بە ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان و نەھێشتنی جیاوازی لەگەڵ ئەندامانی یەكتر، دەبێ لێپرسراوانی یەكەم بێنە مەیدان و وەكو چەند ساڵی رابردوو كارنەكەین، دەبێ بزانیین بێ چارەسەری بنەڕەتی بۆ ئەو كێشانە ئەو كێشانە ئاڵۆزتردەبن.
*رێككەوتننامەی ستراتیژی نێوانتان بەشی زۆریتان پێشێلكردووە بڕیار ھەیە بۆ پێداچوونەوە بەو رێككەوتننامەیە؟
-بڕیار ئەوەیە رۆژی پێنجشەم دوو قۆڵی دابنیشین لەگەڵ پارتی، یەكێك لەوانەی باسدەكرێ پێداچوونەوە بەو خاڵانەی كە لە رێككەوتننامەكە ھاتووە و پێشێلكراون، قەدەری یەكێتی و پارتی وایە دەبێ پێكەوەبن، زۆرینەی سەركردایەتی یەكێتی و پارتی لەگەڵ پێداچوونەوەن بە رێككەوتننامەكە، ئەو رێككەوتننامەیە گرنگیی ئەوەیە یەكێتی و پارتی پێشمەرگەیان ھەیە بۆ ئەوەی بیكەینە ھێزێكی یەكگرتوو، ھەروەھا مەسەلەی دارایی كە تا ئێستا سیمای یەكگرتن لەرووی داراییەوە نییە، ئاسایش ھێشتا جیاوازە، دەبێ دوو قۆڵی باس لە كەموكورتییەكان بكەین بۆ ئەوەی ھەنگاوی باشتر بنێین. ھەروەھا پێویست دەكات تێگەیشتنی زیاترمان لەسەر چەندین مەسەلەی تر ھەبێ.
*لەگەڵ گۆڕان پەیوەندییەكانتان لەچی قۆناغێدایە؟
- ھەم لە ھەرێم و لە بەغداش ھاوبەشین لەگەڵ لایەنەكانی تر، ئومێد دەكەم بۆ پارێزگار و ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانیش كێشەكان یەكلایی ببێتەوە، پەیوەندییەكانمان ئێستا ئاساییە یەعنی كێشە نییە و گرژیی نییە، بەڵام بۆچوونی جیاوازمان ھەیە لە ھەڵبژاردنی پارێزگار و بەڕێوەبردنی شاری سلێمانی.
" بۆ داننانی حكومەتی ھەرێم بە كانتۆكان دەبێ پەیەدەش لایەنەكانی تر بۆ بەڕێوەبردن بەشداری پێبكات"
*بۆچی واتان نەكردووە حكومەتی ھەرێم دان بە كانتۆنەكای كورد لە سوریا بنێت؟
پێم باشە حكومەتی ھەرێم دان بەو كانتۆنانە بنێت، بەڵام بە مەرجێك داوا لە پەیەدە بكرێ لایەنەكانی تری رۆژئاوای كوردستان بەشداری پێ بكات، ئێمە پێمان باشە پەیوەندییەكان باشتر بێ، ئێستا پارتی و پەكەكە پەیوەندییان ھەیە و باشیشە، پەیوەندییان نەبچڕاوە و گفتوگۆیان ھەیە، بەڵام كۆسپەكە ئەوەیە سیاسەتی پەیەدە لە رۆژئاوادا حزبەكانی تری بەخۆوە نەگرتووە، پێویستە لایەنەكانی تر لە ئیدارەدانی ئەو شوێنانەی ھەن بەشدارببن و ھەڵبژاردن بكرێ، دوای ئەوەی لایەنەكان بەشداری پێدەكەن زەمینەیەكی باش دەڕەخسێنێ تا حكومەتی ھەرێم دان بە كانتۆنەكان بنێت.
*دەگوترێ توركیا لەشەڕی دژ بە داعش یارمەتیی ھەرێمی نەداوە، ئێوە پێتان وایە توركیا كەمتەرخەم بووە؟
-سەركردایەتیی كورد دانەنیشتووین ھەڵسەنگاندن بكەین، بەڵام توركیا لە دووڕیانێكدایە پێویست دەكات پەلە بكات لە بڕیاری چارەنووسساز بۆ ئایندەی خۆیان، لەلایەك بەرنامەی ئاشتی لە مەترسیدایە، دەبێ توركیا بڕیار بدات بەردەوام بێ، یان ئەو دۆخە وای لێ دەكات بگەڕێـتەوە خاڵی سفر، ھەموو ئەوانەش لەبەر بارودۆخی كۆبانییە، جگە لەوەی پەكەكە ھەڕەشە دەكات، ئەردۆغانیش بەپێی راگەیاندنی توركی دەڵێ داعش و پەكەكە جیاوازییان نییە، بۆیە پێویست دەكات بۆ برایەتی كورد و تورك و بۆ یەكخستنی ھەوڵەكان بۆ دژایەتیكردنی داعش پێویستە ھاوكاری كۆبانێ بكەوێ، توركیا ماوەیەك ھاوكاریی ئۆپۆزسیۆنی سوریای دەكرد دەرگای كردەوە بۆ ئۆپۆزسیۆن بەجیاوازیی حزب و لایەنەكان ئەوەش بەرەی نوسرە و داعشیش سوودیان لێوەگرت و بەھەزاران كەسیان لە ئەوروپاوە لەرێگەی توركیاوە داخڵ بوون.
ئێستا توركیا بەشێكە لە ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی و ئەندامی ناتۆیە، دەبێ لەم چەند رۆژە بڕیاری گرنگ بدات لە چۆنێتی ھاوكاریكردن بۆ شەڕی دژی تیرۆر، بەتایبەت كورد ھەمووی چاوی لە كۆبانییە، بووەتە رەمزی بەرگریی لەبەرامبەر بە تیرۆر، كەوتنی كۆبانێ مەترسیی دەبێت بۆ پەیوەندیی كورد و تورك و بۆ ئاسایشی توركیا، چونكە ئەوكات توركیا دەوڵەتێكی تیرۆریست دەبێتە دراوسێی.
*پێتان وایە پێویست دەكات توركیا پەكەكە لە لیستی تیرۆر دەربھێنێت؟
دەبێ دەریبكات پەكەكە سیاسەتی گۆڕاوە و توركیا كە پڕۆسەی ئاشتیی ھەیە دەبێ ئەوە بگۆڕێ، ئەگەر ئەوە نەگۆڕێ چۆن ئاشتی بەرقەرار دەكات؟
"لەجیاتی د.بەرھەم بم نە لەیەكێتی جیادەبمەوە نە دەچمە حزبێكی تر "
* یەكێتی كەی كۆنگرەی خۆی دەبەستێ؟
-یەكێتی بێ بڕیار دەبێ كۆنگرە ببەستێ و بڕیاری كۆبوونەوەی پێشترە، دەبوو كۆنگرە ببەستین، بەڵام كەوتە پێش ھەڵبژاردنی پارێزگا و پەرلەمانی عێراق و زۆرینەمان پێمان باش بوو دوابخرێ ئەو كات، بەڵام ئێستاش ئەگەر شەڕی تیرۆر نەمێنێ و كێشەكان تەواوبن دەبێ بەزووترین كات یەكێتی كۆنگرە ببەستێ، بەڵام كار ئاسانی بكرێ بۆ كۆنگرەیەكی سەركەوتوو نەك تەنھا بۆ بەستنی كۆنگرە بێ. كاتی بەستنی كۆنگرە دیارنییە.
* كەسێكی نزیكی مام جەلالی و پاش ھاتنەوەی چەند جارێك سەردانت كردووە، مام جەلال بارودۆخی چۆنە، ئایا دەگەڕێتەوە نێو سیاسەت؟
- نەخۆشییەكەی مام جەلال زۆر باسكراوە، ئومێد دەكەم چاك ببێتەوە، پزیشكەكان دەڵێن رەنگە لە ھەر كاتێك بێ بتوانێ قسە بكاتەوە، ئەگەر بتوانێ قسە بكاتەوە دەگەڕێتەوە نێو سیاسەت، من پێش چەند رۆژێك لەمەوبەر لە حەوتی ئەم مانگە سەردانم كرد، لەنزیكەوە پێمگوت پێش ٣٩ ساڵ لە ٧/١٠/١٩٧٥ لە تارانەوە گەیشتمە دیمەشق ئێمەیان گرت لە فڕۆكەخانە پاش ئەوەی تەلەفۆنێكم كرد خۆی ھات و بەریداین، ئەو رووداوەم بۆ باسكرد ئیتر پێكەنی و بە بیری ھاتەوە، مام جەلال ھەر نوكتەیەكی كۆن ھەیە بە بیری بھێنیتەوە بیری دێتەوە، خواردنی ئاساییە، بەڵام ئێستا ناتوانێ سیاسەت بكات، كەسەكان دەناسێتەوە و لەھەندێك مەسەلە پرسی پێدەكرێ و بارودۆخی كوردستانی بۆ باس دەكرێ، بەڵام بڕیار نادات، ئەگەر باش ببێتەوە بەدڵنیاییەوە دەگەڕێتەوە نێو سیاسەت.
*ئەگەری گۆڕینی مام جەلال ھەیە وەكو سكرتێر؟
- تا باش بوونی لەنێو یەكێتی ئەو سكرتێر و رابەرە، لە كۆنگرە بڕیاری كۆنگرە دەبێ، بەڵام نزیكەی دوو ساڵە بارودۆخی وایە و ھێشتا ئەو سكرتێرە، من خۆم لە ئێستاوە دەنگی بۆ دەدەم و پێشبینیش دەكەم بە سكرتێری بمێنێتەوە.
* مام جەلال لە ٢٠٠٩ گوتی یاداشتەكانی دەنوسێتەوە، ئەو نوسیویەتی؟
-مام جەلال وەكو باسی دەكرد رۆژانە شتی خۆی دەنوسێ، بەڵام وەكو رێكخستنی ئەو نووسینانە باوەڕناكەم كردبێتی، ئەو بەنیازبوو ھەمووی رێكبخاتەوە ئیتر نازانم چەندی كردووە لەوە؟
* لەشەقامدا باس لەھەوڵی نێوخۆیی لەنێو یەكێتی دەكرێت بۆ پەراوێزخستنی د.بەرھەم ساڵح؟
- ئەوە راست نییە، د.بەرھەم جێگری دووەمی سكرتێری گشتییە، بۆچوونی جیاوازی ھەبووە، ئەو بەرپرسێكە بەتوانایە و ناسراوە و كاری زۆری كردووە، ئەو و ھەر كەسێكی تر كە ساڵەھای ساڵە خەباتیان لەنێو یەكێتی كردووە حەزناكەین دووربكەوێتەوە.
*ئەگەری ھەیە لەیەكێتی جیاببێتەوە؟
- من نازانم لەخۆیم نەبیستووە، بەڵام من لە جیاتی ئەوبم نە جیادەبمەوە و نە دەچمە حزبێكی تر، بە زەحمەتی دەزانم د.بەرھەم لەیەكێتی جیاببێتەوە، چونكە یەكەم ماڵی خۆیەتی و دووەم چەند ناكۆكی ھەبێ قابیلی چارەسەركردنە، سێھەمیش سەردەمی جیابوونەوە نەماوە، چونكە ھەركەسێ جیاببێتەوە زەرەر دەدات لەخۆی و حزبەكەشی.
*پێشتر مام جەلال رۆڵێكی باشی گێڕا لە پۆستەكەی وەكو سەرۆك كۆمار و زۆر جار لایەنە ناكۆكەكانی كۆدەكردەوە، ئایا چاوەڕێ دەكرێ د.فوئاد مەعسومیش ھەمان رۆڵ بگێڕێ؟
- مام جەلال سەركردەیەكی مێژوویی بوو، بەقسەی د.فوئادیش كەس ناتوانێ جێگەی مام جەلال بگرێتەوە، چونكە پەیوەندیی بە پۆستەكەوە نییە، بەڵكو خۆی وەكو كەسایەتی، مێژووی لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاست و دونیاش دیاربوو، بەڵام د.فوئادیش ئەزموونێكی باشی ھەیە و لە رۆژی یەكەمی دامەزراندنی یەكێتی بێ دابڕان خەباتی كردووە، جگە لەوەی شارەزاییەكی باشی لە پەیوەندیی عەرەبی ھەیە، یەكێكە لەوانەی دەستووری عێراقیان نووسیوە، سەرۆكی یەكەم كابینەی حكومەتی ھەرێم بووە، بەڵام لەگەڵ ئەوانەشدا باش نییە بەراورد بكەین.
* كۆنگرەی نەتەوەیی كورد دەبەسترێ؟
- كۆنگرەی نەتەوەیی دەبێ رێكبكەوین لەسەر میكانیزمەكانی، پێشتر بەھۆی ھۆكاری نێوخۆیی و ناكۆكی و بۆچوونی جیاواز ھەبوون وایكرد دوابخرێ، كۆسپی ھەرە گرنگیش رۆژئاوابوو، وڵاتانی ناوچەكە و ئەمریكا فشاریان نەكرد بۆ نەبەستنی. ئامانجی كۆنگرە ئاشتی بوو و پشتگیری شەڕ ناكەین.
news_share_descriptionsubscription_contact
