Orta Doğu'da artan jeopolitik gerilim ve Hürmüz Boğazı'ndaki sevkiyatların kesintiye uğraması nedeniyle dünyanın en büyük ham petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ithalatçısı Çin, olası arz şokuna karşı iç piyasayı koruma amaçlı önlemleri devreye alıyor.
Basra Körfezi'ni dünya pazarlarına bağlayan Hürmüz Boğazı, Çin'in enerji tedarik zincirindeki en kritik halkası konumunda bulunuyor. Uluslararası verilere göre, boğazdan günlük geçen yaklaşık 15 milyon varil ham petrolün 5,4 milyon varili, doğrudan Çin tarafından satın alınıyor. Bu durum, boğazda yaşanacak herhangi bir fiziksel kesintinin Çin için doğrudan "arz güvenliği" krizine dönüşme potansiyelini ortaya koyuyor.
Uluslararası basında yer alan haberlere göre Çin yönetimi, büyük devlet rafinerilerine dizel ve benzin ihracatını geçici olarak askıya alma talimatı verdi. Bu adımın olası arz kesintisine karşı iç piyasadaki yakıt arzını güvence altına almaya yönelik olduğu değerlendiriliyor.
Pekin ile Tahran arasındaki enerji bağları da bu riskli tabloda önemli yer tutuyor. İran petrolünün en büyük alıcısı konumundaki Çin, Tahran için vazgeçilmez pazar niteliği taşıyor. Bu ticaret, Çin'in enerji portföyünü çeşitlendirme çabalarında hem avantaj hem de jeopolitik risk unsuru olarak öne çıkıyor.
Orta Doğu'daki istikrarsızlık, sadece fiyatları değil enerji rotalarının güvenliğini de tehdit ediyor. Hürmüz Boğazı üzerindeki baskı, Pekin'in kısa vadede stok yönetimini sıkılaştırmasına, uzun vadedeyse enerji arz güvenliğini tahkim etmek için yeni stratejiler geliştirmesine neden oluyor.
- Çin'in enerji ithalatında Hürmüz bağımlılığı
AA muhabirinin Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verilerinden derlediği bilgilere göre Basra Körfezi'ni Umman Denizi ve Hint Okyanusu üzerinden dünya pazarlarına bağlayan Hürmüz Boğazı, Orta Doğu’da üretilen petrol ve LNG'nin uluslararası piyasalara taşınmasında kilit rol oynuyor.
Geçen yılın ilk aylarında Çin'in Hürmüz Boğazı üzerinden günde yaklaşık 5,4 milyon varil ham petrol ithal ettiği hesaplanıyor. Bu miktar, ülkenin toplam petrol ithalatının yaklaşık yüzde 45-50'sine karşılık geliyor.
Doğal gaz tarafında da benzer bağımlılık söz konusu. Çin'in LNG ithalatının yaklaşık yüzde 29'u Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri’nden sağlanırken bu sevkiyatların tamamı, Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştiriliyor. Katar ise tek başına Çin’in LNG ithalatının yaklaşık yüzde 27'sini karşılıyor.
İran'ın Asya sularına yakın bölgelerde denizde depoladığı önemli miktardaki ham petrolün, sevkiyatların kesilmesi durumunda Çinli rafineriler için kısa vadede sınırlı tampon oluşturabileceği değerlendiriliyor.
Oxford Enerji Çalışmaları Enstitüsünce yayımlanan rapora göre Çin'in toplam ham petrol stoklarının 1,1 ila 1,3 milyar varil seviyesinde olduğu tahmin ediliyor. Bu miktarın ülkenin petrol ithalatına göre hesaplandığında yaklaşık 110 ila 140 günlük ithalatı karşılayabileceği belirtiliyor.
- "Hürmüz'de LNG kesintisi, Çin için daha zor yönetilebilir"
Oxford Enerji Çalışmaları Enstitüsü Çin Enerji Programı Direktörü Michal Meidan, Pekin'in ham petrol ithalatının yarısından fazlasını Orta Doğu'dan gerçekleştirdiğine işaret ederek, bölgedeki gerilimin yalnızca petrol değil özellikle LNG tarafında kritik riskler barındırdığını söyledi.
Hürmüz Boğazı'ndaki kesintinin doğal gaz piyasalarındaki etkisinin daha sert olabileceğini belirten Meidan, "LNG akışındaki kesintiyi dengelemek, petrol kadar kolay değil. Bu nedenle Hürmüz’de yaşanacak bir kesinti, Çin açısından gaz tarafında petrolle kıyaslandığında çok daha büyük bir sorun yaratabilir." dedi.
Katar'ın Çin'in gaz portföyündeki dominant rolüne ve 2025 projeksiyonlarına değinen Meidan, "Katar, Çin'in LNG ithalatının yaklaşık yüzde 27'sini, boru hattı gazı dahil toplam gaz ithalatının ise yaklaşık yüzde 14'ünü karşılıyor. Bu nedenle Katar'dan gelen sevkiyatlarda yaşanacak herhangi bir kesinti, Çin'in gaz arzı üzerinde doğrudan ve sarsıcı etkiler yaratabilir." ifadelerini kullandı.
Olası arz şokuna karşı "stok" mekanizmasının önemine dikkati çeken Meidan, Çin'in bu alandaki eksikliklerini vurguladı.
Çin Ulusal Petrol Şirketinin (CNPC) tahminlerine göre 2024 sonu itibarıyla yer altı doğal gaz depolama kapasitesinin 27 milyar metreküp seviyesinde olduğu bilgisini veren Meidan, "Bu kapasite, Çin'in 450 milyar metreküpe yaklaşan yıllık toplam gaz talebiyle kıyaslandığında oldukça sınırlı kalıyor. Ülke, 55-60 milyar metreküp depolama hedefinin oldukça gerisinde." diye konuştu.
- Rusya ve alternatif kaynaklar açığı tamamen kapatamaz
Meidan, olası krizde Çin'in günlük yaklaşık 5 milyon varil civarında petrol akışını kaybetme riskiyle yüzleşebileceğini belirterek, şöyle devam etti:
"Rusya, bu açığı azaltmak adına sevkiyatlarını artırabilir ancak bu artış, günlük 500 bin varil seviyesinde kalarak ihtiyacın ancak küçük kısmını karşılayabilir. Üstelik Hindistan'daki rafinerilerin de Rus petrolü için rekabete girmesi durumunda fiyatların yükselmesi kaçınılmaz. Doğal gaz tarafında ise Rusya'dan Çin'e gaz taşıyan 'Power of Siberia 1' boru hattı halihazırda tam kapasiteyle çalışıyor. Dolayısıyla bu hat üzerinden sağlanabilecek ek gaz miktarı oldukça kısıtlı."
Meidan, kesintinin süresine bağlı olarak Pekin'in farklı yollara başvurabileceğine işaret ederek, "Kesintinin uzun sürmesi ve navigasyon koşullarının uygun olması halinde Çin, Rusya'da yaptırım altındaki 'Arktik LNG 2' Projesi'nden daha fazla tedarik sağlamaya yönelebilir." dedi.
Çin yönetiminin devlete ait rafinerilere dizel ve benzin ihracatını askıya alma talimatı vermesini değerlendiren Meidan, bu kararın ekonomik değil stratejik olduğunu vurgulayarak, "İlgili karar, ihtiyati bir enerji güvenliği önlemi niteliğinde. Amaç, kesintilerin uzaması ihtimaline karşı ürünleri yurt içinde tutmak. Mevcut piyasa koşullarında ihracat yapmak ticari açıdan kazançlı olsa da temel hedef arz güvenliğidir." ifadelerini kullandı.
- Asıl büyük kırılganlık Hürmüz Boğazı'ndaki sevkiyat güvenliği
Londra merkezli risk analizi şirketi Verisk Maplecroft Enerji ve Kaynaklar Araştırmaları Başkanı Kaho Yu da Çin'in yapısal açıdan yalnızca İran petrolüne bağımlı olmadığını belirterek, lojistik ve ham petrol türü uyumluluğu gibi kısa vadeli zorluklara rağmen bu hacmin Körfez dışındaki kaynaklarla ikame edilebileceğini söyledi.
Yu, asıl büyük kırılganlığın, Hürmüz Boğazı'ndaki olası sevkiyat aksamalarından kaynaklandığına işaret ederek, "Bu durum, Çin'in başta Suudi Arabistan ve Katar'dan olmak üzere geniş ölçekli ham petrol ve LNG ithalatını doğrudan etkileyebilir ve alternatif spot kargolar için küresel rekabeti kızıştırabilir." değerlendirmesinde bulundu.
Hürmüz Boğazı'ndaki gerilimin nitelik değiştirdiğine dikkati çeken Yu, Asya genelindeki rafinerilerin ve petrokimya üreticilerinin ihracat ve operasyon seviyelerini şimdiden ayarlamaya başladıklarını söyledi.
Yu, şunları kaydetti:
"Gerilim, deniz yolu tedarik riskinden üretim ve işleme süreci (downstream) tıkanıklığına dönüşüyor. Çin'in işlenmiş yakıt ihracatını askıya aldığına dair raporlar, iç piyasadaki arzı korumaya yönelik önleyici bir çabanın işareti. Endonezyalı büyük bir üreticinin 'mücbir sebep' (force majeure) ilan etmesi ise sevkiyat istikrarsızlığının ne kadar hızlı operasyonel kesintilere ve sanayi girdi darboğazına dönüşebileceğini kanıtlıyor."
- İhracat kısıtlamaları, sadece geçici bir tampon
Orta Doğu'daki gerilimin yüksek seyretmeye devam etmesi halinde daha fazla Asyalı hükümetin ve enerji şirketinin benzer ihracat kısıtlamaları ile operasyonel düzenlemelere başvurmasının muhtemel olduğunu belirten Yu, "Ancak bu müdahaleler, geçici tamponlar olarak kalmakta ve Asya'nın deniz yoluyla yapılan ham petrol ve LNG ithalatına yapısal bağımlılığını temelden değiştirmemektedir." dedi.
