2020’de Suriye’de neler oldu?

Yeni tip koronavirüs (Kovid-19) salgını, Libya, Akdeniz ve Karabağ meseleleri ve ABD seçimleri 2020 yılında dünya gündemini çok ciddi şekilde meşgul ettiğinden Suriye’nin pek esamisi okunmadı.

Ancak nispi bir konsolidasyona varılan ve kimin nereyi tuttuğu üç aşağı beş yukarı aşikâr ve âyan olan Suriye’de, bizim gündemimizde olmasa da olaylar deveran edip duruyordu. Bu yazının kaleme alındığı esnada, İsrail savaş uçaklarının Suriye’nin derinliklerine inip Irak sınırı yakınlarındaki Deyrizor’da kâin İran milislerinin mevzilerini bombaladığı haberleri geliyordu. Zaten İsrail 2020 yılı boyunca sık sık Suriye’ye savaş uçakları vasıtasıyla harekât düzenlemişti.

Savaşa ve çatışmalara kıyasla Kovid-19’un bile yeterince korkutucu olmadığı Suriye’de, en acı hadiselerden biri, zorunlu iç göçün devam ediyor olmasıydı.

Haber bültenleri ve gazete sayfalarında unuttuğumuz komşumuz Suriye’de 2020’de neler oldu? Bu yazının sınırları içerisinde Suriye’de yıl boyunca olan biteni tümüyle serdetmek imkân dâhilinde olmasa da en azından bir özet sunmak mümkün. Kabaca Suriye’de olanları üç başlık altında inceleyebiliriz: Savaş, siyaset ve ekonomi.

Suriye’de 2020 yılının en ürpertici hadiselerden biri de 2014-2015’te sözde bir hilafet dahi kuran, vahşet dolu videolarıyla tanıdığımız, dehşetengiz terör örgütü DEAŞ’ın hortlaması oldu.

2020 yılına baktığımızda, savaşa ve çatışmalara kıyasla Kovid-19’un bile yeterince korkutucu olmadığı Suriye’de, en acı hadiselerden biri, zorunlu iç göçün devam ediyor olmasıydı. Neredeyse bir milyon kişi, rejimin ve şürekâsının biteviye saldırıları nedeniyle, özellikle Türkiye sınırına yakın kuzey bölgelere muhaceret etmek zorunda kaldı. Suriye’de 2020 yılının en ürpertici hadiselerden biri de 2014-2015’te sözde bir hilafet dahi kuran, vahşet dolu videolarıyla tanıdığımız, dehşetengiz terör örgütü DEAŞ’ın hortlaması oldu. 2020 yılı, henüz “no man’s land” olarak niteleyebileceğimiz, Suriye’nin Bâdiye (çöl) bölgesinde tekrar neşvünema bulan DEAŞ’ın vur-kaç savaşı karşısında İran-Rusya destekli rejim güçlerinin büyük kayıplar verdiği, hatta bir Rus generalinin bölgede hayatını kaybettiği bir yıl oldu. Rusya ve İran arasındaki nüfuz mücadelesi, bölgenin yerleşim yerlerine uzak olması sebebiyle yaşanan istihbarat problemleri ve ABD’nin seçimle meşgul olması DEAŞ’ın yeniden zuhuruna yol açtı.

Bu arada, bazı aksaklıklarla birlikte, Türk-Rus ortak devriyelerinin yapılması önemliydi. Ayrıca herhangi bir ilerleme kaydedilmese de Anayasa görüşmelerinin devam ediyor olmasını ve (tabii ki en önemli siyasal gelişmelerden biri olarak) rejimin kontrol ettiği bölgelerde parlamento seçiminin yapılmasını, rejimin rüştünü ispat etme çabası olarak değerlendirmek mümkün. Bölgede bir yandan iki müttefik (Rusya ve İran) arasındaki nüfuz mücadelesi devam ederken Rusya’nın kendi uzmanları tarafından kontrol edilen Suriye hava sahasını kullanarak sık sık İran mevzilerini bombalayan İsrail uçakları karşısındaki müsamahakâr tutumu, bu nüfuz mücadelesinin en önemli göstergesiydi. Tabii bir de Irak ve Suriye’deki hadiselerde, İran’ın sahadaki başrol oyuncusu Kasım Süleymani’nin öldürülmesi, 2020 için Suriye siyasi sahasındaki en önemli gelişmelerden biri oldu.

Suriye’de 2020’de belki de en dikkat çekici hadiseler ekonomi alanında gerçekleşti. On yıldır savaş masrafları karşısında tüm varlığını tüketerek krize giren Suriye ekonomisi, en büyük mali destekçisi İran’ın da ekonomik açıdan kötü durumda olması, Kovid-19 ve ABD’nin “Sezar Yasası”ndan müsemma “Suriye Sivil Koruma Yasası”nı uygulamaya koyması, halihazırda perişan ve perakende durumda olan ve fiilen çoktan konkordato ilan etmiş bulunan Suriye ekonomisini müflis bir pozisyona getirdi. Bu nedenle de rejimin güçlü destekçileri kuzen Mahluflar ile “first lady” Esma Esed’in akraba-u taallukatından işadamı taifesi, magazin gazetelerine düşecek şekilde birbiriyle güç mücadelesine girerken, bugüne kadar rejimin kaymağını yiyen “creme de la creme” tabakasının ikonu Rami Mahluf bile finanse ettiği savaş mesarifinin dayanılmaz hâle gelmesi ve kuzeninin ihtiyati haciz kararları karşısında kazan kaldırdı. Bir zamanlar Suriye’de Mahlufların gücü ve rejime desteği, halk arasında “Ya Mahluf olursun ya da muhalif” deyimiyle ifade edilirdi. Halbuki artık Mahluflar bile muhalif oldular.

Bunun üzerine Beşşar Esed savaşın finansmanını sağlayacak başka iş adamları aramaya başladı. Buna bir çeşit iç borçlanma ya da bankerleri değiştirmek diyebiliriz. Ekonomik zorluklar dışında, petrol ve başka ürünlerde yaşanan büyük kıtlıkların neticesinde, savaşın finansmanı (rejim Mahluf’tan ümidi kestiğinden olsa gerek) YPG/PKK ile rejim arasındaki petrol alışverişini yürüten ve aynı zamanda milletvekili olan Husam Katırcı gibi iş adamları tarafından sağlanmaya çalışılıyor.

Askeri anlamda ise 2017’deki Astana Zirvesi’nden beri devam etmekte olan Moskova ile Ankara arasındaki ittifak, ortak devriyeler vasıtasıyla, sene boyunca, bazı aksaklıklarla birlikte devam etti. Rusya ve İran destekli rejim güçleri ise Maarratünnuman ve Halep kırsalında yeni mevziler elde etmeye devam ettiler. 2020 yılı başında İdlib’de 34 askerimizin şehit olmasıyla sonuçlanan meşum saldırının ardından Türk askerî güçlerinin mislinin üzerinde cevap vermesiyle bölgede ortalık duruldu. Rejimin muhalif bölgelere saldırıları ise durmaksızın devam etti.

Sorunlu ve sözde stratejik müttefikimiz ABD ise Fırat’ın doğusunda YPG/PYD, SDG ve sair isimlerle anılan ve yaptıkları mezalim ve kurdukları diktatörlükle bölgedeki diğer Kürt gruplar tarafından nefret edilen PKK’nın Suriye şubesini parlatmaya ve PR çabalarına devam ederken, bir yandan da diğer Kürt grupları uzlaştırmaya çalışarak Türkiye karşıtı faaliyetine devam etti. Fakat bu görüşmelerin de pek başarılı olmaması bizim açımızdan önem taşıyor. Zaten Suriye’deki her türlü Kürt idari yapılanmanın, yaptıkları ve yapamadıkları nedeniyle, Kürt sokağında karşılığının olmaması da bu tür bir ittifakı imkânsız hale getiriyor.

Suriye’de zaman zaman teröristlerle yemek yiyip elebaşlarına şükran plaketi veren Brett McGurk’ün Biden döneminde Ortadoğu ve Kuzey Afrika Koordinatörlüğü’ne atanma ihtimalinin yüksek olması, ABD’nin bölgedeki Kürt gruplar arasındaki münafereti sonlandırmaya ve siyasi bir varlık oluşturmaya yönelik arabuluculuk çabalarını devam ettireceğini gösteriyor. 2021’de de “dondurulmuş İdlib” sorunu baş ağrıtmaya devam ederken rejim, birbiriyle rekabet eden Rusya ve İran ile denge sağlamaya çalışacak. Buna karşılık, Rusya ve İran arasındaki nüfuz mücadelesinden istifadeyle, sınırları civarındaki Golan, Kuneytra ve Şam bir tarafa, Irak sınırına yakın Deyrizor’u dahi bombalayan İsrail’in, Suriye’deki tüm İran ve Hizbullah hedeflerine saldırılarını devam ettireceği öngörülebilir.

[Prof. Dr. Cengiz Tomar Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Rektör Vekili olarak görev yapmaktadır]