Muhammet Ali Kemal
23 نیسان 2016•نوێکردنەوە: 24 نیسان 2016
ئەنقەرە- AA
لە روونكردنەوەیەكدا كە لەلایەن وەزارەتی دەرەوەی توركیاوە بڵاوكراوەتەوە، ئاماژە بەوەكراوە ''روونكردنەوەكەکانی سەرۆكی ئەمریكا، باراك ئۆباما لە رۆژی ٢٢ی ئەم مانگە سەبارەت بە رووداوەكانی ساڵی ١٩١٥، نمونەیەكی نوێی هەڵسەنگاندنە بۆ ئەو ئازارانەی كە لە دۆخی جەنگی یەكەمی جیهانی روویان داوە بەڵام لەسەر بنەمای تێگەیشتنێكی تاك لایەنە لە مێژوو''.
وەزارەتی دەرەوەی توركیا لە روونكردنەوەكەیدا سەرنجی بۆ ئەوە راكێشاوە كە گەلانی تورك و ئەرمەن لە توركیا لەسەر بنەمای سەدان ساڵ پێكەوە ژیان، ئەوەیان بە راستگۆیی نیشان داوە كە خوازیاری بنیاتنانی داهاتوویەكی هاوبەشی ئاشتیخوازانەن و تێیدا هاتووە ''لەجیاتی ئەوەی وڵاتانی دۆست و هاوپەیمان پشتیوانیی لەم خواستە بكەن، جێگەی نیگەرانییە كە ئازایەتی دەدەنە بەر لایەنەكان بۆ قووڵتركردنەوەی پێكدادانەكان''.
لە روونكردنەوەكەدا ئاماژە بۆ ئەو راستییە كراوە كە هەوڵەكانی بە ئامرازكردنی ئەو ئازارانەی لە مێژوودا بوونیان هەیە بەدەست سیاسەتەوە، سوودی بۆ هیچ لایەنێك نەبووە و نووسراوە:
''كاتیك دۆخەكە بەم جۆرەیە، هەموو ساڵێك لە ژمارەیەك بەرواری دیاریكراودا هەندێك ناوەند و لایەن لە هەوڵی ئەوەدان سوود لەو هەڵوێستە سیاسیانە وەربگرن كە وڵاتانی سێیەم دەریدەبڕن. ئەمەش بە تەنها بە تێكدانی هیوای دۆستایەتی و ئاشتی تەواو نابێت، بەڵكو جۆرێكیشە لە بێ رێزیكردن بەرامبەر بەو ئازارە هاوبەشانەی لەو سەردەمەدا هاتوونەتە ئاراوە. لەو چوارچێوەیەشدا بانگێشتی ئیدارەی ئەمریكا دەكەین كە لەسەر بنەمایەكی بێ لایەنانە هەڵسەنگاندن بۆ راستییە مێژوویەكان بكات، هەڵوێستێكی بێ لایەنانەی بنیاتنەرانە دەرببڕێت كە ئازاری هەموو لایەنەكان لەبەرچاوبگرێت''.
لە ساڵی 1915 چی رووی دا؟
لەگەڵ دەست پێ كردنی جەنگی جیهانی یەكەم لە ساڵی 1914، نەتەوە پەرستەكانی ئەرمەن دەرفەتیان لە بەشداریكردنی دەوڵەتی عوسمانی و رووسیا لە دوو بەرەی جیاوازدا وەرگرت. بە جۆرێك لە پێناو دامەزراندنی دەوڵەتی ئەرمینیا هەماهەنگیان لەگەڵ رووسیا كرد.
سوپای رووسیا كاتێك رۆژهەڵاتی ئانادۆڵوی داگیر كرد، لە لایەن خۆبەخشەكانی عوسمانی و ئەرمەكانی رووسیا پشتگیری تەواویان وەرگرت. هەندێك لە ئەرمەكانی نێو سوپای عوسمانیش چوونە نێو ریزی سوپای رووسیا. هاوكات ئەو یەكینە سەربازییانەی لە لایەن ئەرمەنەكان پێكهێنرا، زیانیان بە سەرچاوەكانی لۆجیستكی سوپای عوسمانی گەیاند و رێگرییان لە پێشڕەوییەكانی كرد. ئەمەش لە كاتێكدایە كە چەتەكانی ئەرمەنی ویستیان كۆكوژی و زۆڵمداری لەو شوێنانە ئەنجام بدەن كە داگیرییان كردبوو. دەوڵەتی عوسمانی لە پێناو گرتنەبەری رێوشوێنی پێویست هەوڵی دا نوێنەران و پیاوە ماقوڵانی ئەرمەنەكان لەوبارەیەوە قایل بكات، بەڵام سەركەوتوو نەبوو. بۆیە بەهۆی زیادبوونی هێرشەكانی كۆمیتە ئەرمەنەكان، دەوڵەتی عوسمانی لە 24ی نیسانی 1915 بڕیاری دا بە داخستنی كۆمیتەی شۆڕشگێرانی ئەرمەنی و دەستگیركردن و دوورخستنەوەی كەسایەتییە ئەرمەكان لە وڵاتدا. دوابەدوای ئەم رووداوانە ئامانج وابوو هەموو ساڵێك چالاكی ماتەمینی "كۆكوژی ئەرمەنی" رێك بخرێت.
سەرەڕای گرتنەبەری رێوشوێنی پێویست لە لایەن دەوڵەتی عوسمانی و بەردەوامبوونی هێرشەكان لە لایەن ئەرمەنەكانەوە، لە 27ی ئایاری 1915 بڕیار درا ئەرمەكانی نزیك بەرەكانی شەڕ و ئەو ئەرمەنانەی پشتگیری سوپای رووسیا دەكەن كۆچیان پێ بكرێت.
سەرەڕای ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی پیلانی تۆكمەی بۆ دابینكردنی پێداویستی مرۆیی كۆچبەران داڕێژرا، بەڵام بەهۆی رەوشی نالەباری شەڕ، شەڕوپێكدادانەكانی ناوخۆ، نەخۆشی، برسێتی و هەوڵی تۆڵەسەندنەوەی گرووپەكانی ناوخۆ، ژمارەیەكی زۆر لە ئەرمەكان لە كاتی كۆچدا گیانیان لەدەست دا.
بەڵگەنامەكانی مێژوویی ئەوە دەردەخەن كە هەروەك چۆن دەوڵەتی عوسمانی ئامانجی نەبووە ئەو تراجیدیایە بێتە ئاراوە، تەنانەت سزای ئەو تاوانانەی داوەتەوە كە كراوەتە سەر ئەرمەنەكان. هاوكات لەكاتی بەردەوامبوونی شەڕ، دەوڵەتی عوسمانی ئەو تاوانبارانەی دادگایی كرد كە دەستیان لە رووداوەكانی ئەرمەنی هەبووە و بەهۆیەوە لەسێدارەیانی دابوو.
ئامانجی سەرەكی ئەرمینیا و دیاسپۆرەی ئەرمەنی، ناساندنی رووداوەكانی 1915یە وەك كۆكوژی و هاوكات وەرگرتنی قەرەبووە لە توركیا.
دەستەواژەی "كۆكوژی" بەپێی رێككەوتننامەی سزادان و رێگریكردن لە تاوانی كۆكوژی لە ساڵی 1948،بریتیە لە لەناوبردنی بەشێك لە گرووپێك یاخود تەواوی گرووپێك لە رووی نەتەوەیی، ئەتنیكی و ئایینی.
توركیا سەرەڕای ئەوەی ئەو رووداوانە وەك كۆكوژی ناناسێت، رووداوەكانی 1915 بە "تراجیدیا" بۆ هەردوو لا وەسف دەكات. توركیا پێی وایە بابەتەكە دوور لە سیاسەت و بێ رەچاوكردنی مێژووی لایەنێك،پێویستە لەسەر بنەمای لێك تێگەیشتن و رێزگرتن و بە دادپەروەرانە چارەسەر بكرێت. هاوكات توركیا بێجگە لە كردنەوەی ئەرشیفی هەردوو وڵات، داوای لێكۆڵینەوە لە ئەرشیفی وڵاتێكی سێیەم دەكات لە رووداوەكانی 1915دا و هەروەها پێشنیازی پێكهێنانی كۆمسیۆنێكی هاوبەش دەكات كە مێژووناسانی تورك، ئەرمەن و پسپۆرانی نێودەوڵەتی لەخۆ بگرێت.
لە تشرینی دووەمی ساڵی 2009 پێشهاتێكی گرنگ لە رووی ئاساییبوونەوەی پەیوەندییەكانی نێوان هەردوو وڵاتە هاتە ئاراوە. لایەنەكان لە پێناو بونیاتنان و پێشبردنی پەیوەندییەكانی دیپلۆماسی، لە شاری زیوریخی سویسرا دوو رێككەوتنیان واژۆ كرد.
لە رێككەوتننامەكاندا ئاماژە بە بابەتی كرانەوەی ئەرشیفی هەردوو وڵات و لێكۆڵینەوە بە شێوەی زانستی و ناساندنی سنوورەكانی هەردوو لایەن كراوە، ئەمە بێحگە لە پێشنیازی كرانەوەی سنووری هاوبەش لە نێوان هەردوو وڵاتدا. لە كاتێكدا حكوومەتی توركیا رێككەوتنەكەی پەسەند كرد و راستەوخۆ رەوانەی پەرلەمانی كرد، حكوومەتی ئەرمینیا لە پێناو لێكۆڵینەوە، رێككەوتنەكەی پێشكەش بە دادگایی دەستووری وڵاتەكەی كرد. دادگای دەستووری ئەرمینیا بەهۆی نەگونجانی لەگەڵ دەستووری وڵات رێككەوتنەكەی رەت كردەوە و دواتر حكوومەتی ئەرمینیا لە كانوونی دووەمی 2010 هەڵپەساردنی قۆناغی پەسەندكردنی رێككەوتنەكانی ئاشكرا كرد. بەو پێیەش دوای تێپەڕبوونی پێنج ساڵ بەسەر رێككەوتنەكە، حكوومەتی ئەرمینیا لە مانگی شوباتی ساڵی رابردوو كشانەوەی خۆی لە رێككەوتنەكان ئاشكرا كرد.
