عەلی قەرەداغی: "داوای لێبووردنی گشتیمان بۆ دانیشتووانی مووسڵ كردووە"

سلێمانی-AA

ئەمینداری گشتی یەكێتیی جیهانی زانایانی مسوڵمان، دكتۆر عەلی قەرەداغی لە هەڤپەیڤینێكدا لەگەڵ ئاژانسی ئانادۆڵو باس لە ئۆپەراسیۆنی رزگاركردنەوەی مووسڵ و مەترسی كەوتنەوەی كارەساتێكی گەورە لە شارەكە و پێویستی هاوكاری كردنی دانیشتوانی شارەكە، هەروەها دۆخی جیهانی ئیسلامی و بەردەوامی رەوشی خراپی سووریا و نەبوونی مەرجەعیەتێكی ئیسلامی و پارچە پارچەیی وڵاتانی ئیسلامی دەكات.

دكتۆر عەلی قەرەداغی كەئێستا بە سەردانێك لە شاری سلێمانییە و لە ئۆفیسەكەی خۆی لەو شارە قسەی كرد، ئەو سەرەتا لە بارەی شاری مووسڵ و چڕبوونەوەی هەوڵەكان بۆ رزگاركردنەوەی شارەكە قسەیكرد و گوتی: "مووسڵ شارێكی مێژووییە و شوێنی هەیە لە دڵی مسوڵمانان و دەگوترێت كە گۆڕی سێ‌ پێغەمبەری خودای لێیە (درودی خوایان لەسەر بێت)، لەهەمانكاتدا شارەكە مێژوویەكی ئیسلامی و ئینسانی هەیە و لە دڵی هەموو مسوڵمانانی جیهاندایە عەرەب و كورد و تورك، بۆیە ئەو كارە مێژووییە وا لەسەر عێراق و ئەوانەشی بەشداری ئەو پڕۆسەیە دەكەن وەك حكوومەتی هەرێمی كوردستان پێویست دەكات رەچاوی ئەو هەموو ئیعتیباراتانەی بۆ بكرێت و ئەگەر ئازاد كرا و ئەو هێزانەی بەشداری دەكەن بەدوور بن لە هەموو جۆرە تائیفیەتێكەوە ئەگەر تائیفی سونیش بێت".

ئەو هەروەها گوتی: "ئەوانەی كە تیرۆر و كردەوەی تائیفی و نەشیاویان هەیە پێویستە دوور بخرێنەوە لەو پڕۆسەیە تاوەكو كارەساتێكی تر روونەدات لەو مووسڵە گەورە و جوانەی كە لەدڵی مسوڵماناندایە وەك ئەوەی لە ناوچەكانی تر روویدا، بۆیە داوامان وایە لە حكوومەتی عێراق و حكوومەتی هەرێمی كوردستان و حكوومەتی توركیا و ئێران و وڵاتانی تریش كە پڕۆسەی رزگاركردنەكەش بە وریاییەوە بێت و هەوڵ بدرێت تا دەكرێت خەڵكی تێدا نەكوژرێت و شارەكە وێران نەكرێت وەك ئەوەی لە رومادی كرا، ئەوەش واجبێكی ئینسانی و ئەخلاقی و نیشتمانی و مێژووییە".

ئەمینداری گشتی یەكێتیی جیهانی زانایانی مسوڵمان باسی لەوەش كرد رێكخراوەكەیان داوای دەركردنی لێبووردنێكی گشتی بۆ دانیشتوانی شارەكە كردووە، ئەو لەو بارەیەوە گوتی: "پێش ماوەیەك پێشنیازی ئەوەم بۆ سەركۆماری عێراق، دكتۆر فوئاد مەعسوم كرد كە پێویستە حكوومەتی عێراق لە ئێستاوە لێبووردنێكی گشتی گشتگیر دەربكات بۆ هەموو ئەو كەسانەی لە مووسڵدا كە تۆمەتبار دەكرێن بەوەی بەشدارییان كردووە یان هاوكاری داعشیان كردووە، هەركەسێك بگەڕێتەوە لەم قۆناغەدا یان لە قۆناغی شەڕدا لێبووردنێكی گشتی بیانگرێتەوە، بەڵام بۆ ئەوەی ئەم لێبووردنە جێگای متمانەی خەڵكی مووسڵ بێت لیژنەیەكی گەورە دروست بكرێت كە پێكهاتبێت لە كۆمەڵێك كە جێگای متمانەی خەڵكی شارەكە بن لە زانایان و پیاوچاكان و لیژنەیەكی هاوبەش لە كورد و عەرەب و توركمان بە دوور لە تائیفییەت، هەروەها رێگری نییە لەوەی لیژنەیەكی ئەمنی پرۆفیشناڵ كە تائیفی نەبێت بەدواداچوون لەسەر ئەو كەسانە بكات تا بزانرێت كە ئەو كەسە تاوانی لەسەرە یان نا".

ئەو لەو بارەیەوە زیاتری گوت: "پێكهێنانی ئەو لیژنەیە بەو ئالییەتەی كە وەك یەكێتیی جیهانی زانایانی مسوڵمان پێشنیازمان كردووە بۆ سەركۆماری عێراق زۆر سوودی دەبێت، بەڵام ئەگەر بەشێوەیەك بێت كە حكوومەت راستەوخۆ هێرش بكات بەبێ‌ لێبووردنی گشتی و پێكهێنانی ئەو لیژنەیە و بەبێ‌ حیكمەت و هەوڵدان بۆ كەمكردنەوەی رادەی كوشتار و بریندار وێرانكاری، من وا دەزانم ئەوكات كارەساتێكی زۆر گەورە روو دەدات كە زۆر لە كارەساتی ئەنبار گەورەتر دەبێت".

قەرەداغی داواشی لە هەموو لایەنەكان كرد ئامادەكاری بكرێت بۆ بەهاناوە چوونی دانیشتووانی شارەكە "پێویستە لەسەر حكوومەتەكانی عێراق و هەرێمی كوردستان و توركیا و ئێران و نەتەوەیەكگرتووەكان و جامیعەی عەرەبی و كۆنگرەی وڵاتانی ئیسلامی و رێكخراوە مرۆییەكان وەك واجبێكی شەرعی و مرۆیی و نیشتمانی و مێژوویی پێش ئەوەی كارەساتەكە رووبدات ئامادەكاری خۆیان بكەن بۆ پێشوازی نزیكەی دوو ملیۆن خەڵك كە رادەكەن لە شارەكە و شوێن و جێگای پێویستیان بۆ دابین بكرێت بۆ پێشوازی كردنیان".

دكتۆر عەلی قەرەداغی كە خۆی سەرۆكایەتی رێكخراوێكی خێرخوازی دەكات لە هەرێمی كوردستان بەناوی رابیتەی ئیسلامی كوردەوە رۆڵی رێكخراوی IHHی توركی بەرز دەنرخێنێت و داوای هاوكاری زیاتری ئەو رێكخراوە بۆ ئاوارەكان دەكات، لەو بارەیەوە گوتی: "رێكخراوی زۆر باش هەیە لە ناوخۆی هەرێمی كوردستان و لە توركیاش كە دەتوانن هاوكاری ئاوارەكان بكەن، یەك لەو رێكخراوە باشانەی توركیا كە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت رێكخراوی IHH یە، هەروەها لە هەرێمی كوردستانیش رێكخراوی رابیتەی ئیسلامی كورد هەیە كە ئەزمونی 28 ساڵی هەیە و هاوكارە لەگەڵ رێكخراوی IHH و رێكخراوە عێراقییەكان و رێكخراوەكانی دەرەوەش، پێویستە بۆ ئەو مەبەستە لە ئێستاوە ئامادەكاری و تەكبیرێكی زۆر باشی بۆ بكرێت تا ئاسەواری ئەو كارەساتە كەمتر بكەینەوە".

ئەمینداری گشتی یەكێتیی جیهانی زانایانی مسوڵمان لە بەشێكی تری قسەكانیدا بۆ ئانادۆڵو نیگەرانی رێكخراوەكەی نەشاردەوە لە بە ئامانجكردنی سوننەكانی عێراق و پەراوێزخستنیان، سەبارەت بەوەش گوتی: "بەرنامەیەك هەیە بۆ كەمكردنەوەی ژمارە سوننە لە عێراقدا و ئەوان لەچەندین رووەوە كراونەتە ئامانج لە بواری سیاسی و مرۆیی و كۆچپێكردنەوە كە لە ئێستادا چەندین ملیۆن ئاوارەی سوننە هەیە لەناوخۆی هەرێمی كوردستان و دەرەوەی عێراق، بەرنامە هەیە بۆ گۆڕینی رووی سەرەكی عێراق كە زۆرینەی سوننەیە و رێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكانیش بەم دواییە دانی بەوەدا ناوە، ئێمە دژی هیچ تائیفەیەك نین وەك یەكێتی جیهانی زانایان و وەك مسوڵمان و زانایەك، هەموو تائیفەیەك مافی خۆی هەیە، بەڵام مافی ئەوەی نییە كە وا ئیبادەی كۆمەڵەیەكی تر بكات یان كۆچ بەكۆمەڵێكی تر بكات، ئەگەر سەیری بەغدا بكەیت دەزانیت چی بەسەر هاتووە، راستە داعش و پێشتریش قاعیدە رۆڵیان هەبووە بۆ وێرانكردنی بەغدا و شوێنەكانی تر، بەڵام ئەوەش مانای وا نییە ئەگەر داعش یان قاعیدە شتێكی كرد كۆمەڵێكی تائیفی تر بڕوات شوێنەكەی پڕ بكاتەوە".

قەرەداغی مەترسی ئەوەشی هەیە لە كاتی ئۆپەراسیۆنی رزگاركردنی مووسڵدا لەلایەن میلیشیا چەكدارە شیعەكانەوە سوننەكانی ئەو پارێزگایە زیاتر بكرێنە ئامانج بۆ ئەو مەبەستەش داوای دەستێوەردانی لایەنە ناوخۆیی و بیانییەكان دەكات، لەو بارەیەوە گوتی: "پێویستە لە ئێستاوە لایەن و حكوومەتەكانی تر وەك توركیا و هەرێمی كوردستان پێش رزگاركردنی مووسڵ چەند مەرجێك دابنرێت بۆ ئیسڵاحی نیزامی سیاسی لە عێراق بۆ ئەوەی لە قۆناغی میلیشیات دەربچێت كە میلیشیا لە كاتێكدا دروست دەكرێت كە دەوڵەت نەبێت، بۆیە بەتوندی داوا لە حكوومەتی توركیا بەتایبەتی دەكەین كە مێژوو بەرپرسیارێتی لەسەرە هەروەها لە نەتەوە یەكگرتووەكان و رێكخراوی هاریكاری ئیسلامی و کۆمکاری عەرەبی كە دەستێوەردانێكی یاسایی بكەن تاوەكو شیعە لەشوێنی خۆیان بمێننەوە و مافی خۆیان وەربگرن، سوننەكانیش لە شوێنی خۆیان بمێننەوە و مافی پێكهاتەكانی عێراق پارێزراو بێت".

ئەوەشی گوت :"دەمانەوێت لەپێش رزگاركردن و دوای رزگاركردنەوەی شارەكە وەسیقە و میساقێك هەبێت بۆ چارەسەری ئەم كێشەیەی عێراق، بەڵام ئەگەر بەو شێوەیە بڕوات ئەوكات كوشتن و بڕین بەردەوام دەبێت و دووبەرەكی تائیفی دەورووژێنرێتەوە كە مێژووی مەسیحییەكانمان هەیە پێش 500 ساڵ شەڕی تائیفییان كرد، بەوەش هەموومان زیانمەند دەبین و كەس قازانج ناكات".

ئەمینداری گشتی یەكێتیی جیهانی زانایان لە بارەی سووریاشەوە نیگەرانی خۆی نیشان دا لە بەردەوامی دۆخی ئەو وڵاتە و كوژرانی ژمارەیەكی زۆری هاووڵاتییانی مەدەنی لەلایەن دەسەڵاتی بەشار ئەسەدەوە "ئەو كارەساتەی سووریا كە روویداوە لەهیچ كاتێكی مێژوودا كارەساتی وا رووینەداوە ، لە ئێستادا لە رێگەی بەرمیل و چەكی پێشكەوتووەوە كە لەسەر گەلی سووریا تاقی دەكرێتەوە و پێشتر لەناو دەریا و سەر زەویشدا تاقی نەكراوەتەوە لەسەر ئەو گەلە تاقی دەكرێتەوە، پێنج ساڵە ئەو كارەساتە درێژەی هەیە و نزیكەی ١٢ ملیۆن ئاوارە و نزیكەی نیو ملیۆن كوژراو و یەك ملیۆن بریندار هەیە لە منداڵ و كچ و هەموو كەس، ئەوە واجبێكی مرۆیی و نیشتمانی و لە بنەمادا ئیسلامییە كە پێویستە هەوڵ بدرێت چارەسەری ریشەیی ئەو كارەساتە بكرێت، ئەوەش سەلماوە هیچ چارەسەرێك نییە و رژێمی ئەسەد باوەڕی بەهیچ دانوستان و رێكکەوتنێك نییە و لە كاتی راگرتنی شەڕدا دەیان كەسیان لەو كەسانەش كوشتووە كە هاوكارییە مرۆییەكان دەگەیەننە هاووڵاتییان".

لە بەشی كۆتایی دیمانەكەشدا دكتۆر عەلی قەرەداغی باسی لە كێشەكانی ئێستای جیهانی ئیسلامی و پێویستی بوونی مەرجەعێكی ئیسلامی كردەوە و گوتی: "كێشەی جیهانی ئیسلامی بۆ چەند شتێكی زۆر زۆر گرنگ دەگەڕێتەوە، گەورەترینیان ئەوەیە جیاوازی و ناكۆكییەی لە جیهانی ئیسلامی هەیە لە هیچ شوێنێكی تردا نییە، جیهانی ئیسلامی جاران یەك دەوڵەت و یەك دەسەڵات لەژێر سایەی خەلافەتی عوسمانی بووە، بەڵام ئێستا نزیكەی ٥٧ وڵاتە و ٥٠٠ ملیۆن مسوڵمانی تریش ماونەتەوە لەژێر دەستی وڵاتانی تردا كە زۆربەیان كێشە و گرفتی زۆریان هەیە .

لەناوخۆی هەر وڵاتێكیشدا دابەشبوونی تری تێدایە و پارچە پارچەبوون و جیاوازی كراوە لە رووی عرقی و دینی و مەزهەبییەوە، دواتر ئایدۆلۆجیەتیش بۆتە كارێكی گەورە و لە قەومیەت خراپترە كە ئەوە چەپە و ئەوە راستە و ئەوە عەلمانیە و ئەوە ئیسلامیە، ئەم جیاوازی و پارچەپارچە بوونە هێزی نەهێشتۆتەوە بەدەست ئیسلامەوە و هێزی دەوڵەتەكەشی نەهێشتۆتەوە".

قەرەداغی لەدرێژەی ئەو باسەدا زیاتر قسەی كرد و گوتی: "هۆكاری ئەو دواكەوتویی و نەخوێندەوارییەی لە جیهانی ئیسلامی بڵاوبۆتەوە بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ خۆمان و بەشێكی سەرەكیشی دەگەڕێتەوە بۆ داگیركەران كە چۆن جیهانی ئیسلامیان پەرت كردووە و ١٠٠ ساڵە وازی لێناهێنن بۆ ئەوەی بچێتە سەر رێگای راست.

سووریا تەمسیلی لاوازی جیهانی ئیسلامی و تەمسیلی پارچە پارچەبوونی ئیسلامی دەكات، بۆیە چارەسەر لەم قۆناغەدا ئەوەیە كە كۆببنەوە لەسەر مەرجەعیەتێك، مەرج نییە بەناوی خەلافەتیشەوە بێت. وشەی خەلافەت بۆ ئەوەیە گەلەكە یەكێك بێت و هێزێكی هەبێت، لەهەمانكاتدا دەتوانرێت لە ناو خەلافەتەكەدا ویلایات وەك حكوومەتەكان فیدراڵی یان كۆنفیدراڵی پێدەگوترێت كێشە نییە و ئەگەر دەوڵەتی سەربەخۆش هەبێت، بەمەرجێك چوارچێوەیەك هەبێت كە كۆیان كاتەوە وەك ناتۆ، كەئەوەش شتێكە پێویستە لەم كاتەدا".

ئەو هەروەها گوتی: "جگە لە مەرجەعیەتی سیاسی یەكبوونی بە دوو شت دەبێت بە مەرجەعیەتی سیاسی و مەرجەعیەتی شەرعیش، مەرجەعیەتی سەقافی و فیكریش، مەسیحییەكان مەرجەعیەتی خۆیان هەیە كە ڤاتیكانە، بەڵام لە بارەی مسوڵمانەكانەوە بەتایبەتی ئەهلی سوننە هەر گەنجێك كە دوو كتێب دەخوێنێتەوە فتوایەك دەردەكات لەسەر خەلافەت و كوشتن كە دەبێت ئەوانەش چارەسەر بكرێن. ئەو دوو كارە مەرجەعیەتێكی سیاسی گشتی بەهەر ناوێكەوە بێت، لەگەڵ مەرجەعیەتێكی شەرعی گشتی بەهەر ناوێكەوە بێت وەك یەكێتی جیهانی زانایانی مسوڵمان كە ئەگەر بەوە دابنرێت و هەر وڵاتێك ئەندامی خۆی هەبێت تێیدا و دواتر ئەمیندارێتییەكەی نوێنەرایەتی هەموو دەوڵەتێك بكات، دواتر هەر بڕیارێك بێت كە جیهانی ئیسلامی پابەند بێت پێیەوە ، ئەوكات چارەسەری كێشەكە دەكات".

قەرەداغی رۆڵی توركیا بە گرنگ ناودەبات بۆ یەكخستنی وڵاتانی ئیسلامی و داوا دەكات لەو بارەیەوە رۆڵی هەبێت، لەو بارەیەوە گوتی: "داوا لە توركیا دەكەم رۆڵی هەبێت بۆ كۆكردنەوەی جیهانی ئیسلامی و وڵاتانی ئیسلامی، ئەو یەكبوونەش یەكبونێكی بەهێز بێت و تەنها ناو نەبێت و ئومێدی ئەوە دەكەین توركیا رۆڵی خۆی ببینێت، بەڵام ئێستا توركیا تۆمەتبار دەكرێت بەوەی دەیەوێت خەلافەت زیندوبكاتەوە، باوەڕ ناكەم لەم كاتەدا ئەوە باسبكرێت بەڵكو باسەكە لەوەیە چۆن جیهانی ئیسلامی هێزێكی هەبێت".