شەوی یەڵدا لە هەریمی کوردستان

شەوی یەڵدا یان شەوی چلە یەكێكە لە بۆنەكانی مێژوویی رۆژھەلاتی ناوەڕاست و ھاوبەشە لە نێوان نەتەوەكانی ناوچەكە، دەكاتە دوایین شەوی پاییز یان مانگی سەرماوەز و، درێژترین شەوی نیوە گۆی باكووری زەویە.

لە شەوی یەڵدا بەدواوە سەعاتەكانی شەو كەم دەبن و سەعاتەكانی رۆژ درێژ دەبن. وشەی یەڵدا ریشەیەكی سریانی ھەیە بە واتای لەدایكبوون دێت، ئەمەش ئاماژەیەكە بۆ لە دایك بوونی خۆر و رووناكی، رۆمانییەكان ئەو شەوە بە ناتالیس ئانایكتوس یان شەوی لەدایكبوونی رووناكی ناودەبەن. لە كۆندا چلەی هاوین و چلەی زستان دەكەوتنەوە دوو رێكەوتی جیاوازەوە لە نێو رۆژ ژمێردا، چلەی ھاوین كە دوایین رۆژی جۆزەردان و یەكەم رۆژی پوشپەڕە و بە درێژترین رۆژی ساڵ دادەنرێت و چلەی زستانیش كە دوایین شەوی سەرماوەزە بە درێژترین شەوی ساڵ دادەنرێت، لە رابردوودا كشتوكاڵ بناغەی سەرەكی ژیانی خەڵكی پێكدەھێنا و گۆڕانكارییەكانی كەشوھەوا و وەرزەكان كاریگەریان لە سەر كشتوكاڵ و شێوەی ژیانی ئەوان دادەنا ھەر بۆیە تەنانەت ساڵنامەكانیش بەپێی ئەو گۆڕانكاریانە داڕێژراون، ئەگەر سەرنج بدەین ناوی مانگەكانی ساڵنامەی كوردی و زۆربەی نەتەوەكانی دیكەی ئاری، دەبینین پەیوەندییەكی توند و تۆڵیان لەگەڵ كشتوكاڵ و گۆڕانكارییەكانی كەشوھەوادا ھەیە، بەو پێیەی كە درێژی و كورتی شەو و رۆژەكان كار دەكانە سەر چالاكییەكانی كشتكاری، ئەوانیش ناچار بوون چالاكیەكانییان لەگەڵ ئەو گۆڕانكارییانەدا رێك بخەن. دوای ئەوەش مرۆڤ ئەزموونی لەم گۆڕانكارییانەدا وەرگرت و گەیشتنە ئەو بڕوایەی كە ئەوان دەتوانن بە شێوەیەكی باشتر سوود لە رووناكی خۆر وەربگرن بەتایبەت بۆ كشتوكاڵ كە بناغەی سەرەكی ژیان بوو.

لە هەرێمی كوردستانیش هاوشێوەی وڵاتانی دیكە خەڵك لەم شەوەدا لە لای یەكتر كۆدەبنەوە و بە خواردن و خواردنەوە و گۆرانی گوتن و ھەڵپەڕكێ شەونخونی دەكێشن و چالاكی جۆراوجۆر ئەنجام دەدەن و تا كاتی خۆر هەڵهاتن خەریكی یادكردنەوەی ئەم بۆنەیەن.

شاعیرانیش زۆر جار چاوەڕوانییەكی دوور و درێژیان بەم شەوە لێكچواندووە، بەو مانای دەبێت زیاتر لە شەوەكانی دیكە چاوەڕوانی هەڵهاتنی تیشكی خۆر بكەن كە مەبەستیان رزگاربوون لە تاریكییە، نالی شاعیر نموونەیەكی زیندووە و لە چەند دێرە شیعرێكدا دەڵێ:

شەوی یەڵدایە، یا دەیجوورە ئەمشەو

کە دیدەم دوور لە تۆ بێ نوورە ئەمشەو

دڵم وەک حاکمی مەعزوولە، قوربان

خەڵاتی وەسڵی تۆی مەنزوورە ئەمشەو

دڵیش مایل بە دیدەی تۆیە، بۆیە

لەمن وەحشی و رەمیدە و دوورە ئەمشەو

کە تۆی شای کەچ کولاهی دیدە مەستان

چ باکم قەیسەر و فەغفوورە ئەمشەو

لەخەو هەڵساوە، یا ئاڵۆزە چاوت

هەمیشە وایە، یا مەخموورە، ئەمشەو

سوروشکم نەقشی چاوی تۆ دەکێشێ

جێگەم سەردارەکەی مەنسوورە ئەمشەو

موسوڵمانان دەپرسن حاڵی ((نالی))

لە کونجی بێکەسی مەهجوورە ئەمشەو

جێگەی ئاماژەیە کە شەوی یەڵدا دەکەوێتە شەوی ٢١ی مانگی ١٢ی هەموو ساڵێک و بۆ گەلی کورد لە رەهەندی سیاسیشەوە گرنگە و ئەو شەوەیان بۆ جێگەی بایەخە.