Türk şiirinde bir "Garip" şair: Orhan Veli Kanık

Özgün ve yenilikçi şairlerden biri olarak adını Türk edebiyatına kazıyan usta şair, "İstanbul'u Dinliyorum", "Güzel Havalar", "Bir Garip Orhan Veli" ve "Anlatamıyorum" gibi çok sayıda önemli şiiri Türk edebiyatına miras bıraktı.

Muzıka-yı Hümayun'da klarnetçilik, Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası'nda şeflik ve Ankara Radyosu'nda müdürlük görevlerinde bulunan İzmirli tüccar Fehmi Bey'in oğlu Mehmet Veli Bey ile Beykoz eşrafından tüccar Hacı Mehmet Bey'in kızı Fatma Nigar Hanım'ın çocuğu olarak 13 Nisan 1914'te İstanbul Beykoz Yalıköyü'nde dünyaya gelen Kanık'ın çocukluğu Beykoz, Beşiktaş ve Cihangir'de geçti.

Asıl adı "Ahmet Orhan" olan şairin ailesi, Soyadı Kanunu'nun ardından "Kanık" soyadını aldı. Kanundan önce babasının adındaki "Veli"yi sahiplenen Kanık, edebiyat çevrelerinde "Orhan Veli" olarak tanındı.

- Çocukken yazdığı ilk hikayesi, "Çocuk Dünyası" dergisinde basıldı

Adnan Veli ve Füruzan (Yolyapan) isimli 2 kardeşi olan Kanık, mütareke sırasında Akaretler'de bulunan Anafartalar İlkokulunun ana sınıfına devam etti. Edebiyat sevgisinin ilk tohumlarının atıldığı Galatasaray Lisesi'nin ilkokul kısmında yatılı eğitim gören Kanık'ın çocukken yazdığı ilk hikayesi, "Çocuk Dünyası" dergisinde yayımlandı.

Mehmet Veli Bey, Cumhuriyet'in ilanından sonra Ankara'da Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası şefliğine tayin edilince Kanık, ailesiyle Ankara'ya taşındı. Burada ilkokulu Ankara Gazi İlkokulu'nda, orta öğrenimini Ankara Erkek Lisesi'nde tamamladı.

Lise yıllarında Ahmet Hamdi Tanpınar, Rıfkı Melul Meriç, Halil Vedat Fıratlı ve Yahya Saim Ozanoğlu gibi isimlerden ders alan Kanık, "Birinci Yeni" ya da "Garip" hareketini birlikte başlatacağı Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday ile de bu dönemde tanıştı.

"Sesimiz" adlı okul dergisini çıkaran ve Ankara Halkevi'nde sahnelenen çeşitli piyeslerde oyunculuk yapan Kanık, 1933'te girdiği İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'nden 1936'da ayrılarak Ankara'ya döndü ve PTT Umum Müdürlüğü Telgraf İşleri Reisliği Milletlerarası Nizamlar Bürosu'nda memuriyete başladı.

Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday'la çıkardığı "Garip" kitabıyla geniş yankı uyandırdı

"Varlık" dergisinde 1936'dan itibaren yayımlanan ilk şiirlerinde zaman zaman "Mehmet Ali Sel" takma adını kullanan Kanık'ın yeni tarzdaki ilk şiirleri yine aynı dergide Eylül 1937'de okurla buluştu.

Şiirlerini Gençlik, İnsan, Yenilik ve Ses gibi dergilerde yayımlamayı sürdüren Kanık, Mayıs 1941'de okul arkadaşları Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday ile ortaklaşa çıkardığı "Garip" kitabıyla edebiyat çevrelerinde geniş yankı uyandırdı.

Özellikle Orhan Veli tarafından kaleme alınan "Garip Önsözü", şiire özgü bir söz varlığı olarak görülen "şairaneliği", vezin ve kafiye gibi şekil unsurları ile benzetmeye dayalı sanatları reddederek yalın dili ve anlamı öne çıkardı.

Başlangıçta hece vezni geleneğinden gelen şairler, sonrasında ise toplumcu gerçekçiler, Attila İlhan ve İkinci Yeni şairleri tarafından eleştirilen bu anlayış, konuşma dili edasıyla espri ve duyguyu birleştirerek kısa sürede geniş kitlelere ulaştı. Garip hareketinin ardından eski şiir anlayışı büyük ölçüde terk edilirken, İkinci Yeni ve sonrasındaki modern Türk şiiri de bu kırılmadan beslendi.

Başlangıçta Fransız sürrealistlerinin, 1945'ten itibaren ise halk edebiyatı ürünlerinin etkisini taşıyan şiirlerinde küçük şeyleri ve sıradan insanı konu edinen Kanık'ın "Kitabe-i Seng-i Mezar" şiirindeki "Yazık oldu Süleyman Efendi'ye" dizesi, sıradan insanın da şiirin öznesi olabileceğini göstermesi bakımından edebiyat tarihine geçti.

Toplumsal eleştiriyi, aşkı ve yaşama sevincini dizelerine yansıttı

Şiirlerinin finalini çoğunlukla ironi ve parodiyle sağladığı bir nükteye bağlayan şair, propagandacı olmayan toplumsal eleştiriyi, aşkı ve yaşama sevincini dizelerine yansıttı. Kanık, "İstanbul Türküsü", "İstanbul'u Dinliyorum" ve "Kapalıçarşı" gibi eserleriyle de Türk edebiyatının önde gelen İstanbul şairleri arasında yer aldı.

Usta şair, 1942-1945 yılları arasında Gelibolu'nun Kavak köyünde askerlik görevini tamamladı. O dönem 25 yaşına kadarki hayatını anlattığı notunda şunları kaydetmişti:

"1914'te doğdum. 1 yaşında kurbağadan korktum. 9 yaşında okumaya, 10 yaşında yazmaya merak sardım. 13'te Oktay Rifat'ı, 16'da Melih Cevdet'i tanıdım. 17 yaşında bara gittim. 18'de rakıya başladım. 19'dan sonra avarelik devrim başlar. 20 yaşından sonra da para kazanmasını ve sefalet çekmesini öğrendim. 25'te başımdan bir otomobil kazası geçti. Çok aşık oldum. Hiç evlenmedim, şimdi askerim."

Askerden döndükten sonra iki yıl Maarif Vekaleti Tercüme Bürosu'nda çalışan Orhan Veli Kanık, 1946 seçimlerinin ardından yaşanan siyasi gelişmeler sonrasında Tercüme Bürosu'ndaki görevinden 1947'de istifa etti. Arkadaşlarıyla 15 günde bir yayımlanan "Yaprak" dergisini çıkardı. 1 Ocak 1949 ile 1 Haziran 1950 tarihleri arasında 28 sayı yayımlanan derginin kapanmasının ardından İstanbul'a taşındı.

Kanık'ın eserleri vefatının ardından "Bütün Şiirleri" başlığıyla defalarca basıldı

Sanat yaşamı boyunca "Garip" (1941), "Vazgeçemediğim" (1945), "Destan Gibi" (1946), "Yenisi" (1947) ve "Karşı" (1949) adlı şiir kitaplarını yayımlayan Kanık'ın eserleri vefatının ardından "Bütün Şiirleri" başlığıyla defalarca basıldı.

Şiirlerinin yanı sıra nesir yazıları, "Fransız Şiir Antolojisi" ve "Nasrettin Hoca Hikayeleri" gibi derlemeleri bulunan Kanık, Moliere, Alfred de Musset, Gogol, Lesage, La Fontaine, William Shakespeare, Jean Anouilh, Jean-Paul Sartre ve İvan Turgenyev gibi dünya edebiyatının usta isimlerinden yaptığı çevirilerle Türkçeye zengin bir külliyat kazandırdı.

Ankara'ya yaptığı bir ziyaret sırasında gece karanlığında sokaktaki açık bir çukura düşerek başından yaralanan şair, İstanbul'a döndükten sonra bir arkadaşının evinde rahatsızlandı. Cerrahpaşa Hastanesi'ne kaldırılan Kanık, adli tıp raporuna göre beyin kanaması nedeniyle 14 Kasım 1950'de hayatını kaybetti. Cenazesi, Rumelihisarı Aşiyan Mezarlığı'nda, tasarımını Abidin Dino'nun yaptığı mezara defnedildi.

Neyzen Tevfik, Kanık'ın vefatının ardından yaptığı açıklamada, "Yaprağından yararlandığımız verimli bir dal ansızın kırıldı, düştü. Toprağa, doğanın ta koynuna girdi." ifadelerini kullanırken, Nazım Hikmet ise "Öyle sanıyorum ki Orhan Veli bizim en güzel şairlerimizden biri. Çok genç öldü, yazık oldu ama ölümsüz." demişti.

Bedri Rahmi Eyüboğlu, "Büyük bir şair, büyük bir edip, çok iyi bir arkadaş, çok iyi bir insanı kaybettik." derken, Kanık'ı 12 yaşından beri tanıyan öğretmeni Ahmet Hamdi Tanpınar ise "Çok severdim. Şiirin büyük damarından gelme bir şairdi." açıklamasını yapmıştı.

Yazarın kaleme aldığı eserler arasında ayrıca Vazgeçemediğim (1945), Destan Gibi (1946), Yenisi (1947), Karşı (1949), Bütün Şiirleri (1951), Nesir Yazıları (1953), Edebiyat Dünyamız (1975), Bütün Yazıları II / Bindiğimiz Dal (1982), Şairin İşi-Yazılar, Öyküler, Konuşmalar (2003), Fransız Şiir Antolojisi (1947), Nasrettin Hoca Hikayeleri (1949), Şevket Rado'ya Mektuplar (2002), Hoşgör Köftecisi (2012) ve Yalnız Seni Arıyorum / Nahit Hanıma Mektuplar (2014) yer alıyor.