Borsada hisse senetleri işlem görmeye başlayalı 40 yıl oldu

İMKB ismiyle işleme başlayan borsa, 2013 yılında değişen Sermaye Piyasası Kanunu ile farklı yapıya büründü ve son yıllarda gelişen teknolojisi ve birçok yeni enstrümanla gelişimini sürdürdü.

Resmi olarak Aralık 1985'te açılan İMKB, 3 Ocak 1986'da 19 hisse senedi ile Cağaloğlu'ndaki binasında işleme başladı.

1987'de daha önce haftalık hesaplanan borsa endeksleri, günlük hesaplanmaya başlandı. 1993'te ise 50 şirketle bilgisayarlı alım-satım işlemine geçildi. İMKB, 1993 yılının sonlarında ABD Menkul Kıymetler ve Borsalar Federasyonu tarafından "kabul görmüş menkul kıymetler borsası" olarak tanımlandı. Bu ünvanı alan gelişmekte olan borsalar arasında İMKB, üçüncü oldu.

1996'da uluslararası Pazar bünyesinde uluslararası tahvil ve bono piyasasının kurulmasının ardından 1997'de bu piyasada Hazine tarafından yurt dışında satılmak üzere çıkarılan 40 uluslararası tahvilin kota almasıyla işlemlere başlandı. Böylece Hazine'nin yurt dışı finansmana erişimi için farklı bir kanal açılmış oldu.

İMKB, 2000 yılında Kırgız Borsasının sermayesine yüzde 27,4, Bakü Borsasına da yüzde 5,26 iştirak ile ortak oldu.

2004'te katılma belgelerinin organize ve şeffaf piyasada işlem görmesini sağlamak amacıyla Borsa Yatırım Fonu Pazarı kuruldu ve takip eden yıl hisse senetleri piyasası fon pazarında borsa yatırım fonları işlem görmeye başladı.

2007'de hisse senetleri piyasasında açılış seansı uygulamasına başlanırken yıl sonuna doğru seans kapanış saati 17.00'ye uzatıldı. Mayıs 2009'da Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP) devreye alınarak piyasanın şeffaf ve zamanında aydınlatılması için önemli bir adım atıldı.

Yapılandırılmış ürünler sınıfında yer alan ve menkul kıymetleştirilmiş opsiyon özelliklerini taşıyan ürün anlamına gelen varantlar, 2010'da borsada işlem görmeye başladı.

2011'de bankalararası repo-ters repo pazarının kurulmasıyla bankaların kendi aralarında likidite problemlerini halledebilmesinin önü açıldı. 2012'de İMKB bünyesinde faaliyete geçen vadeli işlem ve opsiyon piyasasında (VİOP) 2019'da işlem hacmi ortalama 5 milyar lirayı, 2023'te de 90 milyar lirayı aştı.

Varlık fiyatlamada TLREF kullanılmaya başlandı

İMKB, 5 Nisan 2013'te özel hukuk hükümlerine göre çalışan işletme olan Borsa İstanbul AŞ'ye dönüştü. Endeks adlarında yer alan "İMKB" kısaltması, "BIST" olarak değiştirildi.

Aynı yıl pay piyasası birinci seansı başlangıcı 15 dakika öne çekilerek saat 09.15'e alındı. VİOP'ta 2014'te dolar/TL opsiyon sözleşmeleri işleme açıldı.

30 Kasım 2015'te Borsa İstanbul ile Nasdaq arasındaki ortaklık kapsamında geliştirilen BISTECH'in ilk fazı devreye alındı. BISTECH olarak adlandırılan iki aşamadan oluşan Teknoloji ile Dönüşüm Programı'nın ilk aşamasında Borsa İstanbul, 22 yıldır uyguladığı iki seans uygulamasından tek seans uygulamasına geçti.

Borsa İstanbul AŞ ve bağlı ortaklığı İstanbul Takas ve Saklama Bankası AŞ, swap piyasası kurulmasına ilişkin yapılan çalışmaları Eylül 2018'de tamamladı. Borsa düzenlemeleri uyarınca işlem yapma yetkisi verilmiş bankalar ve TCMB'nin işlem gerçekleştirebildiği swap piyasasında 2019'da TL-dolar ve TL-avro işlemleri, günlük 3 milyar doları bulan hacme ulaştı.

Borsa İstanbul, 17 Haziran 2019'da finansal türev ürünlerde, borçlanma araçlarında ve çeşitli finansal sözleşmelerde değişken faiz göstergesi olarak TLREF Türk lirası gecelik referans faiz oranını hesaplamaya ve yayımlamaya başladı. Türk lirası kısa vadeli referans faiz oranı ihtiyacını karşılamaya yönelik olarak oluşturulan TLREF'in, dayanak varlık veya karşılaştırma ölçütü olarak kullanılması da amaçlanıyor.

4 Ekim 2019'dan itibaren Borsa İstanbul'da dünya borsaları ile uyum sağlanması ve etkileşimin artırılması amacıyla 10.00 ila 18.00 saatlerinde kesintisiz sürekli işlem yöntemine geçiş yapıldı. Buna göre pay piyasasında sürekli işlem yöntemi ile işlem gören kıymetlerde 13.00 ila 14.00 saatlerinde uygulanan "gün ortası tek fiyat" ve gün ortası "ara" bölümleri kaldırıldı.

2019'un son günlerinde ise Türkiye Varlık Fonu, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankasına (EBRD) ait yüzde 10'luk payı satın alarak Borsa İstanbul'daki ortaklık oranını yüzde 90,6'ya çıkarttı. Son durumda Borsa İstanbul'un diğer ortakları ise yüzde 1,3 ile Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği (TSPB), yüzde 2,27 ile Borsa İstanbul AŞ ve yüzde 5,83 ile "diğer" adı altında aracı kurumlar, bankalar, kıymetli maden ve döviz şirketleri ile diğer şirketler oldu.

2022'de Sürdürülebilirlik 25 endeksi, Katılım Temettü endeksi ve Türk lirası kısa vadeli referans getiri oranı ihtiyacını karşılamaya yönelik olarak oluşturulan TLREFK Türk lirası gecelik katılım referans getiri oranı hesaplanmaya başlandı.

VİOP'un açılış ve kapanış saatlerinde ise değişikliğe gidildi. Buna göre, VİOP'ta 6 Mayıs 2022'den itibaren saat 09.20 ile 09.25 arasında emir toplama ve saat 09.25 ile 09.30 arasında eşleştirme yapılarak açılıştaki oynaklıkların önüne geçmek adına adım atıldı. VİOP'ta daha önce pay vadeli sözleşmelerde 18.10 olan kapanış saati de 18.15'e çekildi.

Varlık çeşitliliği her geçen yıl arttı

Borsa İstanbul'da emtia sertifikaları, pay piyasalarında işleme açılırken 21 Kasım 2022'de 0,01 gram altının pay piyasalarında alınıp satılmasını sağlayan Darphane Altın Sertifikası "ALTINS1" koduyla borsaya kote edildi.

Mayıs 2023'te Borsa İstanbul'un, Avrupa Birliği (AB) sermaye piyasaları düzenleyici otoritesi olan ESMA (European Securities and Markets Authority) tarafından MiFID II (Markets in Financial Instruments Directive II) ve MiFIR (Markets in Financial Instruments Regulation) hükümleri çerçevesinde oluşturulan işlem sonrası şeffaflık koşullarını sağlayan pazar yeri olarak mevcut "olumlu" statüsü yapılan güncellemeyle teyit edildi.

"BIST Geri Alım Endeksi" ve "BIST Temettü 25 Ağırlık Sınırlamalı 10" adlı iki yeni endeksin de 15 Ağustos itibarıyla hesaplanmaya başlanacağına karar veren Borsa İstanbul, büyümek için ihtiyaç duydukları finansmanı öz kaynakla sağlamak isteyen şirketlerin, sadece nitelikli ve kurumsal yatırımcılara sermaye artırımı yoluyla pay ihraç ederek kaynak temin etmelerini sağlamak ve söz konusu payların Borsa İstanbul Pay Piyasası'nda işlem görebilmesi amacıyla girişim sermayesi pazarının (GSP) oluşturulduğunu bildirdi.

Borsa İstanbul, pay piyasasında fiyat adımı ve kotasyon yayılma aralıkları düzenlemeleri ile borsa yatırım fonlarında açılış seansı uygulanmasına yönelik değişikliğe gidildiğini duyururken yapılan değişikliğe göre, borsa yatırım fonu işlem sıralarının seans akışı içerisine 09.40-09.56 saatlerinde emir toplama ve 09.56-10.00 saatlerinde eşleştirme seanslarından oluşan açılış seansının ilave edildiği de belirtildi.

Borsa İstanbul'un 150. kuruluş yıl dönümünün kutlandığı 22 Aralık 2023'te, 1 Kasım 2023 tarihinden itibaren Borsa İstanbul'da işlem gören 500 payın "BIST 500 Endeksi" kapsamında hesaplanmaya başlamasına karar verildiği duyuruldu.

2024'te ayrıca Borsa İstanbul, bakır vadeli işlem sözleşmelerinin 6 Aralık'ta VİOP'ta işleme açıldı.16 Aralık 2024'ten itibaren ise Borsa İstanbul'da BIST Spot Gümüş, BIST Spot Platin ve BIST Spot Paladyum endekslerinin hesaplanmaya başlanmasına karar verildi.

Borsa İstanbul'da geçen yıl halka arzlar devam etti

2025'te 18 şirket işlem görmeye başlayarak Borsa İstanbul'da işlem gören şirketlerin sayısı, 40 yılda yıldız pazarda 241, ana pazarda 270, alt pazarda 51 olmak üzere, diğer pazarlardaki hisselerle toplamda 596'ya çıktı.

VİOP'ta 2 Ocak 2025 tarihinden itibaren bir aylık Türk lirası gecelik referans faiz oranı vadeli işlem sözleşmelerinin günlük fiyat değişim limitleri yüzde 50'den yüzde 20'ye indirildi.

1 Eylül 2025 tarihinden itibaren ise Borsa İstanbul, devre kesici sisteminde değişikliğe gitti. BIST 100 Endeksi'nin gün içinde önceki günün kapanışına göre birinci aşamada yüzde 5 ve ikinci aşamada yüzde 7 veya daha fazla düşmesi durumunda devreye giren Endekse Bağlı Devre Kesici Sistemi (EBDKS) uygulaması, tek aşamalı olarak uygulanmaya başlayacak ve endeks değerinin yüzde 6 veya daha fazla gerilemesi halinde devreye girecek.

Açığa satış yapılabilen işlem sıralarında seans sonuna kadar yukarı adım kuralının getirilmesi uygulamasında esas alınan BIST 100 Endeksi düşüş değeri, yüzde 3'ten yüzde 2'ye çekildi.

Öte yandan, Borsa İstanbul Grubu, borsada takas tarihinin T+1 (işlem gününü takip eden ilk iş günü) olarak kısaltılmasına yönelik çalışmalarına devam ediyor. Borsa İstanbul, konuya ilişkin son olarak 5 Ocak 2026 itibarıyla uçtan uca testlerin gerçekleştirilebilmesi için gerekli ortamların faaliyete geçirileceğini bildirmişti.