كورد لە نەینەوا چاوێك لەسەر داعش و چاوێك لەسەر راپرسی

تا دێت باس و خواسی شەڕە گەورەکە "گرتنەوەی مووسڵ" گەرمتر دەبێت، بەشداریی پێشمەرگە لەو شەڕە یەكلاكەرەوەیە، بەڵام پێدەچێت كورد بە ئاسانی نەچێتە شەڕێكەوە تا قۆناغی دوای داعش و ئەو راپرسییەی نیازی ئەنجامدانییەتی ساغ نەكاتەوە، راوێژكاری سەرۆكی هەرێمی كوردستان كیفاح مەحموود لە لێدوانێكدا بۆ ئانادۆڵو دەڵێت "پێشمەرگە بەشداریی شەڕی گرتنەوەی مووسڵ دەكات، بەڵام بەگەرەنتی

ئەندامی ئەنجوومەنی پارێزگای نەینەوا بونیان ئەلجەربا دەڵێت قۆناغی پاش رزگاركردنی مووسڵ سەختە.

ساڵی رابردوو مەرجی سەرەكیی كورد بۆ بەشداریكردن لە شەڕی گرتنەوەی مووسڵ و ئەو بەشەی بەدەستی داعشەوەیە لە پارێزگای نەینەوا پڕچەككردنی هێزەكانی پێشمەرگەبوو، وەلێ ئێستا كورد كە بەتەواوی بۆی ساغ بووەتەوە بێ بەشدارییكردنی پێشمەرگە ئەو شەڕە تەواو تاقەت پڕوكێن و دژراوە بۆ سوپای عێراق و بێ بەشداریی ئەو یەكلاییكەرەوە نابێت بۆیە سەركردایەتییەكەی نایەوێت بە ئاسانی شەڕكەرەكانی بخاتە بەردەم مەترسیی"شەڕێكی دۆڕاو" و كچی خۆی بە قوربانی كوڕی خەڵكی بكات، بەتایبەت كە بەشی زۆری ئەو ناوچانەی بەكوردستانییان دەزانێت لەو پارێزگایە لە ژێر كۆنترۆڵی پێشمەرگەدان.

لە 10ی حوزەیرانی ساڵی 2014 چەند سەد چەكدارێكی كەمی داعش لە چەند كاتژمێرێكدا شاری مووسڵ یەكێك لە گەورەترین شارەكانی عێراقییان كۆنتڕۆڵ كرد و چەك و چۆڵی دەیان هەزار و چەندین یەكەی سەربازیی زەبەلاحییان بۆ مایەوە لە دوای "رادەستكردن"ێك كە ئێستاش روون نییە چۆن و بۆ و لەبەرامبەر چی كرا، دواتر داعش بۆ چەندین ناوچەی پارێزگاكە كشا و ئاڵا رەشەكەی تا دەهات زیاتر بەربڵاو تەشەنەی دەكرد تا گەیشتە ئەوەی یەك لەسەر سێی عێراقی گرت.

ئێستا پاش 22 مانگ لەو هێرشانەی داعش كە لە رێگەی زەبر و زونگەوە بەتەواوەتی جێی پێی خۆی لە ناو مووسڵ كە بە پایتەختی خەلافەتەكەی لە عێراق دەناسرێت قایم كردووە ئەنتییەكانی ئەو رێكخراوە باس لە شەڕە گەورەكە دەكەن"شەڕی كۆنتڕۆڵكردنەوەی مووسڵ".

یپێشمەرگە كە رووبەرووێكی زۆری لەدەستی چەكدارانی ئەو رێكخراوە لە پارێزگاكانی نەینەوا، كەركووك، دیالە، سەڵاحەددین دەرهێنا بۆ شەڕە گەورەكە ئامادە دەكرێت، بەڵام پێناچێت كورد تەنها پڕچەككردنی بۆ بەشداریی لەو شەڕە بەس بێت، چەند رۆژێكی كەمە سەرۆكی ھەرێمی کوردستان لەگەڵ نوێنەرەكەی ئۆباما بۆ شەڕی دژی داعش باسی لە قۆناغی دوای رزگاركردن كردبوو.

كەوابێت كورد چاوی لە چەك و تەقەمەنی و پێویستییەكانی شەڕ نییە بەتەنها، لە پاڵ پێویستییە سەربازییەكان كار بۆ دەستكەوتە سیاسییەكان، ئەوەی بە"گێڕانەوەی ماف"ی ناودەبات دەكات، ئەمینداری گشتی وەزارەتی پێشمەرگە فەریق جەبار یاوەر لەوبارەیەوە بۆ ئانادۆڵو گوتی: "دەبێت وتوێژ بكەین و بزانیین قۆناغی دوای رزگاركردنی مووسڵ لە داعش چۆن دەبێت، پارێزگاكە چۆن بەڕێوەدەبرێت و مافی پێكهاتەكان چۆن دەبێت". بە پوختی كورد نایەوێت ئەو ناوچانەی بە خوێن گرتنییەوە لەدوای هەڵاتنی سوپای عێراق بیدۆڕێنێت.

راوێژكاری سەرۆكی ھەرێمی کوردستان مەسعود بارزان، كیفاح مەحموود "پێشمەرگە بەشداریی گرتنەوەی مووسڵ دەكات، بەڵام بە گەرەنتی"

پارێزگای نەینەوا یەكێك لە گەورەترین پارێزگاكانی عێراقە، تێكەڵەیەكی زۆر لە پێكهاتەكان لەخۆ دەگرێت، كورد، عەرەب، توركمان، ئێزدی، شەبەك، مەسیحی، كاكەیی، شیعە، سوننە، بەشێك لە خاكی ئەم پارێزگایەش لەنێوان حكوومەتی ناوەندی و حكوومەتی هەرێم ناكۆكی لەسەرە، ئەو ناوچانەی كە پێش 10ی حوزەیران لەنێوان حكوومەتی هەرێم و ناوەندییەوە كێشەیان لەسەر بوو و لەدەستی ئەمەی دوایی بوو زۆرینەی هەرە زۆریان كەوتنە دەستی هەرێم و چەند ناوچەیەكی كەمیشیان بەدەستی داعشەوەیە و كورد باس لەوە دەكات راپرسیی لەسەر چارەنووسی ئەو ناوچانە دەكات و دەبێت ئەو مەسەلەیە یەكلایی ببێتەوە هاوشێوەی ناوچە جێناكۆكەكانی دیكە كە هەموویان كەوتوونەتە دەستی پێشمەرگە، بۆیە پێدەچێت ئەم پرسە یەكێك بێت لەو هۆكارانەی وایكردبێت رزگاركردنەوەی مووسڵ تا ئێستا درێژە بكێشێت.

راوێژكاری راگەیاندنی سەرۆكی هەرێمی كوردستان كیفاح مەحموود لەوبارەیەوە لە لێدوانێكدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو دەڵێت: "داعش لە ماوەی دوو ساڵی رابردوودا هەوڵی داوە پێكەوەژیانی نێوان پێكهاتەكان تێكبدات، سەرباری ئەوەی زۆرینەی شارو شارۆچكەكانی پارێزگای نەینەوا كە ماددەی 140ی دەستووری عێراق دەیانگرێتەوە رووبەڕووی تەعریب كردن بوونەتەوە، بۆیە لایەنی كوردستانی جەخت لەسەر قۆناغی پاش رزگاركردنی مووسڵ دەكاتەوە".

ناوبراو بۆ ئانادۆڵو دەشڵێت: "پارێزگای نەینەوا كۆڵەكەی رۆژئاوای هەرێمی كوردستانە، چەندین شارو شارۆچكەی هەیە كە ماددەی 140 دەیانگرێتەوە و لەلایەن پێشمەرگەوە لە دەستی داعش رزگاركراون، وتاری رەسمی هەرێمی كوردستان ئەوەیە لە نێو دانیشتووانی ئەو ناوچانەی كە زۆرینەی دانیشتوانەكانییان كوردن راپرسی بكرێت بۆ ئەوەی بخرێنە سەر هەرێمی كوردستان یان ئەوەی ماوە لە عێراق، تا بە زوویی ئەو ناوچانە بگەڕێنرێنەوە سەر هەرێمی كوردستان، ئەوە ناوەڕۆكی داواكارییەكانی هەرێمی كوردستانە".

گوتیشی: "هێزەكانی پێشمەرگە بەشداریی لەشەڕی گرتنەوەی مووسڵدا دەكەن، بەڵام بە گەرەنتی، واتە دەبێت بزانیین بارودۆخی پارێزگاكە لە پاش داعش چی دەبێت و مووسڵ و شارەكانی دیكەی پارێزگاكە چۆن دەبن".

ناوچە جێ ناكۆكەكان لە عێراق رێژەی 18 لەسەدی كۆی رووبەری ئەم وڵاتە پێكدەهێنێت، هەرێمی كوردستانیش ئەو ناوچانە بە 51,4 لەسەدی كۆی رووبەری باشووری كوردستان دەزانێت كە بەپێی نەخشەكانی دەگاتە 78 هەزار و 736 كیلۆمەتر دووجا، ئەو ناوچانەی لە ساڵی 2003ەوە بە ناوچەی جێ ناكۆك دەناسرێن كەوتوونەتە پارێزگاكانی كەركووك، نەینەوا، دیالە، سەڵاحەددینەوە.

كۆی گشتی رووبەری ئەو قەزا و ناحییانەی لەو چوارچێوەیەدا دەكەونە پارێزگای نەینەوا و هەرێمی كوردستان بە موڵكی خۆی دەزانێت دەگاتە 15 هەزار و 442 كیلۆمەتر دووجا، سێ هەزار و 907 كیلۆمەتر دووجایان پێش كۆنتڕۆڵكردنی مووسڵ و بەشی هەرە زۆری پارێزگای نەینەوا لە حوزەیرانی 2014 لەژێر دەسەڵاتی كورد بوو لەنێویاندا قەزای ئاكرێ و ناحییەكانی مرێبا و ئەتروش لە قەزای شێخان و ناحییەی كەلەك لە حەمدانییە، ئەوی دیكەشی كە بڕی 11 هەزار و 535 كیلۆمەتر دووجا بوو لە ژێر دەسەڵاتی حكوومەتی ناوەندیی عێراق بوو.

ئەو ناوچانەشی كە لە پارێزگای نەینەوا بەجێ ناكۆك دادەنرێن بریتین لەمانەی خوارەوە:
- قەزای شێخان، ناوەندی شێخان و ناحییەكانی مرێبا و ئەتروش.

- قەزای شەنگاڵ و ناحییەكانی سنووری، لەگەڵ قەیرەوان.

- قەزای تەلەعفەر ناوەندی تەلەعفەر و ناحییەكانی رەبیعە و زوممار و ئاڤ گەنی

- قەزای حەمدانییە، ناوەندیی قەرەقوش و بەرتلە و نەمرود دەگرێتەوە لەگەڵ ناحییەی كەلەك.

-ناحییەی بەعشیقە، بێ سەنتەری قەزاكە.

- قەزای تلكێف ناوەندی قەزا و ناحییەكانی ئەلقوش و وانە.

- ناحییەی قەحتانییە لە قەزای بەعاج بێ سەنتەری قەزا.

- سەرباری ناحییەی فایدە كە لەچوارچێوەی قەزای دهۆك و قەزای مەخموور كە ناحییەكانی گوێڕ و دیبەگە و قەزاج دەگرێتەوە كە لە چوارچێوەی هەولێر بوو.

بەگشتی ناوچە جێ ناكۆكەكان لە پارێزگای نەینەوا رێژەی 15,3 لەسەدی كۆی رووبەری هەرێمی كوردستان پێكدەهێنێت و 34,4 لەسەدی كۆی رووبەری پارێزگای نەینەوا پێكدەهێنێت.

ئەندامی ئەنجوومەنی پارێزگای نەینەوا بونیان ئەلجەربا: "قۆناغی پاش داعش لە نەینەوا سەختە".لە هەڵبژاردنەكانی ئەنجوومەنی پارێزگای نەینەواش لە ساڵی 2013، واتە ساڵێك پێش كۆنتڕۆڵكردنی لەلایەن چەكدارانی داعشەوە ئەوەی دەرخست كورد لە كۆی 39 كورسی پارێزگاكە 11 یان بەدەست هێنا، لەكۆی 581 هەزار و 449 دەنگی پارێزگاكە كورد توانی 173 هەزار و 687 دەنگی هەبێت، واتە رێژەی دەنگی كورد لەنێو دەنگە تەواوەكان 29,8 بوو.

لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2014ی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراقیش لە كۆی 987 هەزار و 791 دەنگ بڕی ئەو دەنگانەی كورد بەدەستی هێنان بریتی بوو لە 255 هەزار و 949 دەنگ كە دەكاتە رێژەی 25,9 واتە نزیكەی 26 لەسەدی دەنگەكانی پارێزگاكە. سەرباری ئەوەی بەهۆی نەبوونی یەكگرتوویی و رێككەوتن لەنێو لیستە كوردییەكان بەهەزاران دەنگی دیكە فەوتان.

ئەندامی ئەنجوومەنی پارێزگای نەینەوا شێخ بونیان ئەلجەربا لەبارەی شەڕی گرتنەوەی مووسڵ و مەرجەكانی كوردەوە بۆ ئاژانسی ئانادۆلو رایگەیاند كە ناوچە جێ ناكۆكان لە ژێر چەتری یاسا و دەستووردایە و مەسەلەیەكی زیاتر یاساییە و دەبێت لە رێگەی دەستوورەوە چارەسەر بكرێت.

گوتیشی: "پێشوازی لەهەر هێزێَكی سەربازی دەكەین كە بەپێی یاسا بەشداریی گرتنەوەی مووسڵ بكات، ئەوەشی پەیوەندیی بە وتوێژ و مەرجەكانەوە هەیە لەدەسەڵاتی حكوومەتی ناوەندییە و ئێمە دەتوانیین چاودێر ببین لە سەر هەر شتێك هەبێت".

ئەلجەربا كە پێی وایە قۆناغی پاش رزگاركردنی نەینەوا لە داعش ئاسان نابێت، لەگەڵ ئەوەی پارێزگای نەینەوای وەكو پارێزگایەكی عێراقی خاوەن ناسنامەی عەرەبی ناساند، گوتیشی: "داعش زیانێكی زۆر گەورەی بە پێكەوەژیانی پێكهاتەكان گەیاندووە و مەترسیی دروستكردووە لەسەر گەورەكردنی كێشەی پێكەوە هەڵكردنی كۆمەڵایەتیی دانیشتووانی پارێزگاكە، بۆیە قۆناغی پاش رزگاركردنی مووسڵ لەدەستی داعش سەختە و ئاسان نابێت".

روونیشیكردەوە "بۆیە بۆ رێگەگرتن لە هەر تێكچوونێكی بارودۆخەكە لێژنەی تایبەت بۆ ئاشتەوایی پێكهاتەكان دروستكراوە كە بە هاریكاریی رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و نەتەوە یەكگرتووەكانیش كار دەكەن، بەگشتی دەبێت هەوڵی زۆر بۆ پێكەوەژیانی دانیشتووانی پارێزگاكە سەر لە نوێ بدرێتەوە".

سەدام لەبارەی ناوچە جێ ناكۆكەكانەوە چی بە بارزانی گوت

دەگێڕنەوە سەدام حوسێن لەیەكێك لە خولەكانی وتوێژی نێوان كورد و سەركردەكانی بەعس بە مەسعود بارزانی گوتبوو" ئێمە ئینكاری ئەوە ناكەین كەركووك كوردییە، بەڵام ناتوانیین بتاندەینێ، چونكە بنكەیەكی ئامادەیە بۆ راگەیاندنی دەوڵەت، هەمووشتان دەدەینێ تەنها كەركووك نەبێت"، پێش چەند هەفتەیەكیش لەو دیدارە جەلال تاڵەبانی لە بەغدا لەگەڵ شاندێكی حكوومەتی عێراق كۆدەبێتەوە، تاریق عەزیز لەبارەی كەركووكەوە پێیان دەڵێت "بۆ كەركووك بگرێین وەكو چۆن عەرەب هەزار ساڵ بۆ ئەندەلوس گریان"، پێدەچێت سەركردایەتی كورد پاش 13 ساڵ بەسەر رووخانی سەدام و رژێمەكەی تەواو لەو باوەڕەدابێت كە ئەوانەی لەدوای سەدامەوە هاتوون هیچیان لە مەسەلەی ناوچەكانی كێشە لەسەر زۆر باشتر نەبوون.

لەگەڵ ئەوەی لە پاش رووخانی رژێمی بەعسی لە 2003 یاسای بەڕێوەبردنی كاتی ناسراو بە برێمەر باسی لە ناوچە جێناكۆكەكان كردبوو، لە ساڵی 2005 لە ماددەی 140ی دەستووردا جێگیركرا، بەڵام مێژووی ناكۆكیی لەسەر ناوچەكان لە هەرێمی كوردستان نوێ نییە، بەڵكو لەگەڵ لكاندنی بەشێك لە میراتی دەوڵەتی عوسمانی لەلایەن بەریتانیای سەركەوتوو لەجەنگی جیهانی یەكەم و دروستكردنی دەوڵەتێك بەناوی عێراق كورد لە تەخشان و پەخشانی خاكەكەی نیگەران بووە، شۆڕشەكانی شێخ عەبدولسەلام بارزانی و شێخ مەحموودی نەمر و هی تریش بەشێكیان لەسەر ئەو هۆكارە بووە.

راوێژكاری راگەیاندنی سەرۆكی هەرێمی كوردستان كیفاح مەحموود لە لێدوانەكەیدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو باسی لەوەشكرد كە رێوشوێنەكان كاریان لەسەر دەكرێت بەتایبەت لەگەڵ حكوومەتی ناوەندی و هاوپەیمانان بۆ گرتنەوەی مووسڵ، هەمووانیش دەزانن هەرێمی كوردستان جیددییە لەو كارە، لەگەڵ ئەوەدا گوتی: "بەڵام دەبێت دیمەنەكە تەواو ببێت بە دیمەنی سیاسیشەوە لە پاش رزگاركردنی مووسڵ، هێزەكانی پێشمەرگە شەڕی دۆراو ناكەن، ئەگەر لە مووسڵ بێت یان شوێنی دیكە بێت ئەگەر مافی كورد و پێكهاتەكانی دیكە بەدی نەیەت".

كورد توانی پتر لە 30 هەزار كیلۆمەتر لەو خاكەی پێشتر بە"جێ ناكۆك" ناودەبرا و لە دەستی حكوومەتی ناوەندیی بوون و سوپاكەی بۆ داعشی بەجێهێشت بوون بەخوێن بگرێتەوە و سەدان پێشمەرگەشی لەو پێناوەدا بوون بە قوربانی، بۆیە پێدەچێت كورد لەناو مووسڵ یەك داعشیش بۆ عێراق نەكوژێت تا بە راپرسیی لەسەر ناوچەكانی جێ ناكۆك رازی نەبێت.