Hemn Baban
07 کانوونی دووەم 2016•نوێکردنەوە: 07 کانوونی دووەم 2016
پاش لەسێدارەدانی كەسایەتی دیاری شیعەكان لە سعوودیە نەمر ئەلنەمر و سووتانی باڵیۆزخانە و کۆنسوولی سعوودیە لە تاران و مەشهەد، سعوودیە بۆ جاری دووەم بەتەواوی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئێران بچڕاند دوای ئەوەی لە 1988یش ئەو كارەی كردبوو.
لەسێدارەدانی سەرسەختترین شیعەی دژ بە فەرمانڕەوایی سعوودیە، لە رۆژی دووەمی دەستپێكی ساڵی نوێ كڵپەیەكی وای لە پەیوەندییەكانی نێوان نوێنەرایەتی هەردوو مەزهەبەكەی ئاینیی ئیسلام "سوننە و شیعە" هەڵگیرساند كە هەرچی بونیادیش نرابوو، گێڕایەوە چوارگۆشەی یەكەم.
دووەم رۆژی ساڵی نوێی 2016 دەسەڵاتدارانی سعوودیە بەتۆمەتی پەیوەندیکردن بە گرووپە توندڕەوەكان، 47 كەسیان لەسێدارە دا، لەنێو ئەو لیستەدا چوار شیعەشی تێدا بوو کە یەک لە شیعەکان "نەمر باقر ئەلنەمر" بوو كە پەیوەندیی دیپلۆماسی و بازرگانی نێوان سعوودیە و ئێرانی بە پچڕان دا.
هەرچەندە ئێران لە ریزبەندی یەكەمی وڵاتانی جیهانە لە زۆریی ژمارەی لەسێدارەدانی هاووڵاتییانی خۆی و بەهۆی چالاكییەكانەوە ساڵانە سەدان چالاكوانی سوننە و كورد دەكاتە قوربانی بەڵام بۆ ئەو و شیعەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسێدارەدانی ئەلنەمر هێندە سیاسیی و مەزهەبییە كەمتر رێزگرتنە لە مافەكانی مرۆڤ، هەر ئەوەش بوو زوو كونسوڵخانە و باڵیۆزخانەی سعوودیەی لە ئێران کەوتنە بەر هێرش و ناڕەزایەتییەكان و رابەری گشتیی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران عەلی خامنەییش هەر زوو سەرزەنشتی ئەو كارەی سعوودییەی كرد و بەرپرسێكی باڵای سەربازیی ئێرانیش گوتی دوو هەزار مووشەكییان بە ئاراستەی بۆردومانكردنی سعوودییە ئامادەیە ئەگەر خامنەیی فەرمان بدات.
هەڵگیرسانی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران 1979 لەسەر دەستی ئایەتوڵڵا خومەینی كۆتایی بە پەیوەندییە باشەكانی نێوان سعوودیە و ئێران هێنا، ئیدی ناكۆكییە سیاسی و مەزهەبییەكانی نێوان هەردوو جەمسەرەكەی ئیسلام "سوننە و شیعە" پەیوەندییەكانی بەرەو گرژیی برد. بەلای بەشێك لە شارەزایانەوە ئەوەی ئەمڕۆ روو دەدات نە شەڕی پەتی سێدارەیە لە نێوان سعوویە و ئێران نە شەڕی عەمامە و عەگاڵیشە، بەڵكو درێژكراوەی شەڕی سوننە و شیعەیە لەسەر تەختی خەلافەتی جیهانی ئیسلام.
سەرۆكی سەنتەری هودا بۆ توێژینەوەی ستراتیژی لە هەرێمی كوردستان د.محەمەد بازیانی لەم بارەیەوە لە لێدوانێكدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو دەڵێت: "ئەوەی لە نێوان سعوودیە و ئێران روو دەدات دەستپێكردنی ناكۆییەكانی نێوان سوننە و شیعەیە بە كردەیی" و ناوبراو لە درێژەدا دەشڵێت: "شەڕی راستەوخۆ لە نێوان ئەو دوو وڵاتە روو نادات بەڵام بە ناڕاستەوخۆ لە هەریەك لە یەمەن و چەند ناوچەیەكی دیكە لە ئارادایە".
بازیانی لە درێژەدا گوتی: "ئەمڕۆ دوو جەمسەر لە ناوچەكە هەن یەكێكیان بە سەركردایەتی ئێرانە و هەریەك لە سووریا و عێراقی شیعی و هەندێك لە حزبەكانی دەوروبەری دەگرێتەوە و پرۆژەیەكیان هەیە بۆ ئەوەی ئێران مەرجەعییەتی وڵاتانی ئیسلامی بێت و لەسەر بنچینەی ویلایەتی فەقیە بەڕێوەبچن. ئێرانیش شیعەگەرایەتی دەكات و دەیەوێت گۆڕینی دیمۆگرافی لەو وڵاتانەی لە شێوەی عێراقە بكات و كەمینەكانی شیعە دەسەڵاتدار بن. جەمسەرەکەی تریش كە سعوودیە سەركردایەتی دەكات هەست بەو مەترسییەی ئێران دەكەن، ئێستا ئەوەی روودەدات ناكۆكی سوننە و شیعەیە و ناكۆکی نێودەوڵەتیش لەسەر خێر و بێری ناوچەكە هەیە".
بازیانی بەردەوام باسی لەوە دەكرد كە ئێران هەوڵ دەدات بە عەقڵییەتی هەناردەكردنی شۆڕشەوە کە هەر لە سەرەتای دامەزراندنی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە ئایەتوڵڵا خومەینی راشکاوانە رایگەیاندووە، مامەڵە لەگەڵ دەوروبەری بكات و ئەوەش بە بۆچوونی ئەو بە زیانی ئێران دەشكێتەوە. ئەو دەڵێت: "ئێران لە ناوچەكە بە بەراورد بە وڵاتانی سوننە مەزهەب كەمینەیە. بۆیە لە بەرژوەندیی ئەو نییە كێشە دروست بكات و شۆڕشەکەی خۆی هەناردە بكات، دەبێت واز لە عەقڵییەتی هەناردەكردنی شۆڕشەکەی و مەزهەبەکەی بهێنێت".
سەبارەت بە ئەگەری شەڕی راستەوخۆی نێوان ئێران و سعوودیە، بەرپرسی سەنتەری هودا گوتی: "پێشبینی شەڕی راستەوخۆ لە نێوان سعوودیە و ئێران ناكرێت، چونكە ئێران و شیعەش زەرەرمەندی یەكەم دەبن، لەگەڵ ئەوشەدا ئەو شەڕە بەشێوەی ناڕاستەوخۆ لە یەمەن و چەند ناوچەیەكی دیكە لە ئارادایە".
سعوودییە و ئێران مێژووییەك لە ناكۆكی سیاسیی و مەزهەبی
ئەوەی ئەم رۆژانە بینران لە شڵەقانی دۆخی رۆژهەڵات بەتایبەت لەنێوان هەردوو وڵاتەوە بێ پێشینە نییە، سیاسەتەكانی تەكفیركردنی دەسەڵاتدارانی هەردوولا لەلایەن یەكترەوە، بە دیكتاتۆر ناساندی سیستەمی یەكتر كە هەردووكی ئیسلامییە، لەگەڵ دژایەتیكردنی سوننەكان لە ئێران و شیعەكانیش لە سعوودیە بە درێژایی مێژووی دوای شۆڕشی ئیسلامی ئێران گەواهی ئەو راستییەن.
لە رووی سیاسییەوە جووڵاندنی هێزی قەڵغانی جەزیرە بۆ لێدانی شیعەكانی بەحرێن و بەشداریی هەردوولا لە پڕچەككردن و پارەداركردنی گرووپەکانی سوننە و شیعە لە سووریا و دروستكردنی هاوپەیمانێتییەك لەلایەن سعوودیەوە بۆ لێدانی حوسییەكان لە 2015 و هەروەها سەركردایەتیكردنی بۆ هاوپەیمانێتیی ئیسلامی كە 34 وڵاتی ئیسلامی لەخۆ دەگرێت بۆ دژایەتیی تیرۆر وای كرد، پەیوەندییەكانی ئەو دوو وڵاتە لە گرژییەوە بۆ گرژتر هەنگاو بهاوێت.
ناكۆكییەكانی ئێران و سعوودییە ئەوەندەی پەیوەندیی بە هەژموون بەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە هەیە، كەمتر پەیوەندیی بە كێشەی نێوان ئەو دوو وڵاتەوە هەیە. پاش رووخانی رژێمی سەددام، سعوودیە هەمیشە هەستی بە مەترسیی بەرامبەر ئێران كردووە، دەستێوەردانی ئێران لە کاروباری نێوخۆی عێراق و كۆنتڕۆڵكردنی سووریا و كۆنتڕۆڵكردنی لوبنان، ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی حەماس و هەروەها هاندانی شیعەكانی بەحرێن بۆ شۆڕش و دەربڕینی ناڕەزایەتی، سعوودیەی نیگەران كرد. بەتایبەت دوای ئەوەی ئێران رێکخستنی سیاسی- سەربازیی حزبوڵڵای لە هەریەك لە عێراق، سووریا، سعوودیە، یەمەن و بەحرێنیش هاوشێوەی لوبنان دروست كرد.
رێككەوتنی ناوەکی ئێران و وڵاتانی ٥+١ لە كۆتاییەكانی 2015، دیسان فەرمانڕەواكانی ریازی بەخۆ هێنایەوە بۆیە پێش ئەو رێككەوتننە كە فۆبیای سعوودیەیە هەستا بە پەڕكردنی باڵەكانی ئێرانی لە ناوچەكە و بەحرێنیش خاڵی یەكەم بوو. پاشان نێوخۆی و دواتر لە ساڵی 2015 پاشەكشەی بە حوسییەکانی سەر بە ئێران لە یەمەن كرد.
ئەوەی ئێستا هەیە بەپێی شیمانەی شارەزایان شەڕی هەژموونە لەلایەن سعوودیە و ئێران کە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست خۆیان بە نوێنەری سوننە و شیعە دەزانن. تاران كە تازە لە رێككەوتننە ئەتۆمییەكەی دێتەوە نایەوێت چیتر شەكەت ببێت و چاوی لە هەڵگرتنی گەمارۆكانی سەریەتی بەڵام سعوودیە پاش سووتانی باڵیۆزخانە و کۆنسولخانەکەی کە بەپێی یاسای نێودەوڵەتی بەشێکە لە خاکی وڵاتەکەی، هەوڵ دەدات لە بواری پەیوەندی نێودەوڵەتییەوە گوشار بۆ سەر ئێران پتر بکات.
مامۆستای زانستی سیاسەت لە زانكۆی سەڵاحەدین پەروێز رەحیم لە لێدوانێكدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو دەڵێت: "پاش رێككەوتنی ئێران لەگەڵ رۆژئاوا و پێدانی هۆشداریی لەلایەن وڵاتانی عەرەبی بۆ رۆژئاوا كە ئێران پاش رێككەوتننەكە زۆر بە ئاسوودەیی هێشتا كارەكانی پەرە پێ دەدات و دەستێوەردانیش لە عێراق و یەمەن و سووریا و لوبنان و ئەوانی تریش دەکات".
پەروێز رەحیم دەشڵێت: "رووداوی هاوشێوەی گرژییەكانی ئەمدواییەی نێوان ئێران و سعوودیە لەسێدارەدانی نەمر ئەلنەمر پێشتریش نموونەی هەبووە. ئەمڕۆ ئێران تا رادەیەك بە نەرمتر دەبینرێت لە مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو دۆسیەدا. ئەمەش بۆ ئەوەیە ئێران رەچاوی بەرژوەندییەكانی دەكات و نایەوێت زیاتر پەڕاوێز بخرێت یان گەمارۆ بدرێت بەتایبەت لە رووی دیپلۆماسییەوە".
ناوبراو سەرباری ئەوەی پێی وایە ئەوەی روودەدات شەڕی سوننە و شیعەیە، گوتیشی: "پاش سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبی، ئێران دانی بە پرۆژەیەكی خۆی بەناوی هەستانەوەی ئیسلامی نا و ئەوەش مەترسیی لای وڵاتانی كەنداو بەتایبەت و سعوودییە بەدیاریكراوی خولقاند. سعوودیە زۆر هەستی بەوە كردووە كە ئێران دەست لە كاروبارەكانی وڵاتانی ئیسلامی بەتایبەت ئەوانەی كەمینەی شیعەیان تێدایە وەردەدات و ئێران دەیەوێت ناوچەی دەسەڵاتی خۆی زیاد بكات. بۆیە سعوودیە دەیەوێت ئێران رابگرێت چونكە هەستی بە مەترسییەكان لەسەر كۆی سیستەمی وڵاتەكەی كردووە، ئەوەش ئێستا روودەدات شەڕی دەسەڵاتە لەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست".
بارودۆخی جیۆپۆلۆتیكی سعوودیە و ئێران
ئێستا بارگرژیی لە دژی ئێران ئەوەندەی لە بەرژوەندیی سعوودیەیە ئەوەندە لە بەرژوەندیی ئێران نییە، ئەوەش لەبەر چەند هۆكارێك لەوانە لە رووی پێگەی نێودەوڵەتیی و دژایەتیكردنی تیرۆر و پشتیوانیی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانییەوە، سعوودیە لە پێشترە نەك ئێران. زۆرترین یەدەگی نەوتی جیهانیشی لەلایە، لە رووی سەربازییشەوە لە ترۆپكی هێزێكی 34 وڵاتییەوەیە، لە رووی سەربازییەوە خاوەنی چەك و تەكنەلۆژیای سەربازیی پێشكەوتووترە لە ئێران هەروەها لە رووی ئابوورییەوە هەتا ئێستە گەمارۆی لەسەر نەبووە و ژێرخانێکی ئابووری جێگیری هەیە.
هەرچی ئێرانیشە سەرباری ئەوەی رێككەوتننامەیەكی ئەتۆمیی نوێی لەگەڵ شەش وڵاتی زلهێز هەیە، خاوەنی یەدەگێكی زۆری نەوتییە، خاوەنی پرۆگرامێكی ئەتۆمیی پێشكەوتووە. رووسیا هاوپەیمانی سەرەكییەتی، توانای هەناردەكردنی شەڕی لە نێوخۆی وڵات بۆ دەرەوەی هەیە بەڵام بەهۆی نەبوونی پشتیوانیی زۆر و پاڵپشتیی رۆژئاوا، لە پاڵ تۆمەتباركردنی بە دنەدانی شەڕی تایفی ناتوانێت بارگرژییەكان بقۆزێتەوە. رێوشوێنەكانی ئەو وڵاتەش پاش كاردانەوەكانی دژی لەسێدارەدانی نەمر ئەلنمر پاشەكشەیی تەواوی ئێرانی لەو بابەتە نیشان دا.
رووبەری سعوودیە دوو ملیۆن و 149 هەزار و 690 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، لەگەڵ حەوت وڵات هاوسنوورە ئەوانیش یەمەن، ئوردن، قەتەر، كوێت، بەحرێن، ئیمارات. رێژەی دانیشتووانی سعوودیە 29 ملیۆن كەس دەبێت، 20 لەسەدی نەوتی جیهانیشی لەلایە.
هەرچی ئێرانە ئەوە رووبەرەكەی خاوەنی یەك ملیۆن و 648 هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، لەگەڵ حەوت وڵات هاوسنوورە پاكستان، ئەفغانستان، توركمانستان، ئازەربێجان، ئەرمینیا، ئیمارات، توركیا. رێژەی دانیشتوانی ئێران 77 ملیۆن كەس دەبێت. ئێران تەنها ئازەربیجان نەبێت كە ئەویش پەیوەندیی لەگەڵدا باش نییە بە وڵاتانی مسوڵمانی سوننە مەزهەبەوە هاوسنوورە و عێراقیش تاكە وڵاتە كە سنووری لەگەڵ ئێران و سعوودیەش هەیە بۆیە هەردوولا هەوڵ دەدەن بۆ لای خۆی رابکێشن.
ئەوەی مەترسییە بۆ ئێران بە وڵاتانی سوننە مەزهەب دەورە دراوە، زۆربەی سنوورەکەشی لەگەڵ دراوسێکانی خەڵکی سوننەن کە دەسەڵاتی ئێران هەر لە سەرەتای دامەزراندنی کۆماری ئیسلامییەوە بەهۆی زیندانیکردن و کوشتنی سەرکردەکانی مەزهەبی سوننەی وڵاتەکەی، گرفتی زۆری لەگەڵ خەڵکی سوننەی خۆی هەیە.
