Rewa Mahmood Hasan
21 شوبات 2022•نوێکردنەوە: 22 شوبات 2022
سلێمانی - AA رەوا مەحمود حەسەن
رۆژی سێشەممەی رابردوو ١٥ی شوباتی ٢٠٢٢، دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق بڕیاری دا، یاسای نەوت و غازی هەرێمی کوردستان و فرۆشتنی نەوت لەلایەن حکوومەتی هەرێمەوە نادەستوورییە، ئەمەش کاردانەوەی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا و حکوومەتی هەرێم لەسەر ئاستی جیاجیا کاردانەوەی بەرامبەر بڕیارەکە نواند و لەسەر ئاستی حزبیش ژمارەیەکی زۆر لە لایەنەکان بە بڕیارێکی سیاسییان لەقەڵەم دا.
بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵیی سەبارەت بە فرۆشتی نەوت لەلایەن حکوومەتی هەرێمەوە لەکاتێکدایە کە لایەنەکانی عێراق و بەتایبەتیش حزبەکانی هەرێمی کوردستان رێکنەکەوتوون لەسەر کاندیدێکی هاوبەش بۆ پۆستی سەرکۆمار، هاوکات ئەگەری هەڵگیرسانی جەنگ لەنێوان رووسیا و ئۆکرانیا یەکێکی ترە لە رۆژەڤە گەرمەکانی ئێستای جیهان کە هەندێک چاودێر وای بۆ دەچن لەگەڵ هەڵگیرسانی جەنگێکی لەو چەشنە کێشەی سووتەمەنی لە نەوت و غاز روودەدات لە ئەورووپا لە کاتێکدا رووسیا لەڕێگەی ئۆکرانیاوە لەسەدا ٤٠ی غازی ئەورووپا دابین دەکات.
بۆ قسەکردن و شرۆڤەکردنی بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق، ئاژانسی ئانادۆڵو هەڤپەیڤینی لەگەڵ مامۆستا رێبوار محەمەد ئەنجام دا کە خاوەنی بڕوانامەی ماستەرە لە بواری گرێبەستە نەوتییەکانی لە زانکۆی ئازادی سنە باکووری رۆژئاوای ئێران.
سەبارەت بە هۆکاری بڕیارێکی لەو چەشنە لەلایەن دادگای باڵای فیدراڵییەوە، مامۆستا رێبوار محەمەد بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵیی بە لێکەوتەی ململانێی نێوان ئەمریکا و رووسیا و ئۆکراینا لەسەر هەرێمی کوردستان لەقەڵەم دەدات و گوتی: ''ململانێی ئەمریکا-رووسیا لەسەر ئۆکراینا بەردەوام لەتوند بوونەوەدایە و هێشتا لە ئۆکراینا نەتەقیوەتەوە، بەڵام بەهۆی مەترسییە ئابوورییەکانی رووسیا و ئێران لەسەر وزە لەکاتی روودانی جەنگەکە، بەخێرایی لێکەوتەی جیهانی لێکەوتۆتەوە و جموجۆڵی سەربازیی، سیاسیی و دیپلۆماسیی ئاسایشی جیهانیی گرتۆتەوە بەتایبەت لە هەرێمی کوردستان و عێراق جەنگی ئابووریی و دەستووریی دەستی پێ کردووە وەک گوشارێک لەسەر هەرێمی کوردستان بۆئەوەی ئەو یەدەگە غازەی هەیەتی نەیخاتە خزمەت ئەمریکا و نەچێتە ئەوبەرەوە".
مامۆستا رێبوار محەمەد باس لەوە دەکات کە هەرێمی کوردستان خاوەنی ٥،٧ ترلیۆن مەترسێجا غازە کە دەکاتە لەسەدا سێی هەمووی غازی جیهان و دوای قەتەر شەشەمە لە یەدەگی غاز و لە عێراقیش هەشت کێڵەگە هەیە دوو کێڵگەی لە هەرێمە و لە سنووری پارێزگای سلێمانییە و ئەو پسپۆرە پێی وایە کە بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵیی لەسەر راسپاردەی رووسیا و لەژێر هەژموونی ئێراندا لەلایەن گرووپە شیعەکانی نزیک لە خۆیەوە دەرچوێندراوە.
- بۆچی بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵیی نادەستوورییە
ئەو پسپۆڕەی بواری گرێبەستی نەوت و غاز ئاماژە بەوە دەکات کە بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵیی نادەستووری و باس لەو ماددانەش دەکات کە بەپێی دەستوور بوار بە هەرێمی کوردستانی عێراق دراوە مامەڵە بە نەوت و غازەوە بکات و گوتی: ''لە پەسەندکردنی دەستووری هەمیشەیی عێراق ساڵی ٢٠٠٥وە هەرێمی کوردستان لە ململانێیەکی توندایە لەگەڵ بەغدا لەسەر مافی خاوەندارێتی نەوت و غاز، لەلایەک بەغدا دەیەوێت هەرێم دۆسیەی نەوت رادەست بکاتەوە و لەلایەکی تریشەوە هەرێم دەیەوێت دەست بەومافەوە بگرێت و تەنها داهات رادەستی بەغدا بکات، بەڵام دواجار دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق بڕیارێکی لایەندارانەی دژبە مافی خەڵکی هەرێمی کوردستان دەرکرد".
بەپێی گوتەکانی مامۆستا رێبوار محەمەد، مافی هەرێمی کوردستان لە خاوەندارێتی نەوت و غاز لە چوارچێوەی دەستووری هەمیشەیی عێراقدا بەپێی ئەم ماددانە رێکخراوە:
- ماددەی ١١١ی دەستووری عێراق دەڵێت 'گەلانی عێراق لە هەموو هەرێمەکان و پارێزگاکان خاوەندارێتی نەوت و غاز دەکەن بەبێ جیاوازی'. دەستوور ئەم مافەی لە حکوومەتی بەغدا سەندۆتەوە داویەتی بەهەرێمەکان و پارێزگان.
ـ ماددەی ١١٢ی دەستوور بڕگەی یەکەم بەهەمان شێوە بەڕێوەبردنی ئەو کێڵگانە کە هەبوون دەبێت ناوەند لەگەڵ هەرێم و پارێزگاکان بەڕێوەی ببات و لەڕێگەی پەرلەمانی عێڕاقەوە یاسای بۆ دەربکرێت و لەهەمان کاتدا دەبێت بڕێک لە داهاتی نەوت بۆماوەیەک بدرێت بەو هەرێمانەی کە بەعس زیانی پێ گەیاندوون، سەبارەت بەم بڕگەیەش مامۆستا رێبوار محەمەد گوتی: ''لەم بڕگەیەدا بەهەمان شێوە ناوەند دەبێت لەگەڵ هەرێمەکان نەوت بەڕێوە ببات و یاسای بۆ دەربکات، بەڵام بەغدا بۆ ئەوەی مافی هەرێم نەدات ئامادە نییە یاسا دەربکات و کار بەیاسای سەردەمی رژێمی بەعسی رووخاو، ژمارە ٨٤ی ساڵی ١٩٨٥ دەکات کە ناوی یاسای پارێزگاریە لە هایدرۆکاربۆناتە بڕگەی دووەم هەمان ماددە دەربارەی ئەو کێڵگە نەوتیانەی کە لەدوای رێکەوتی جێبەجێکردنی دەستوور دەدۆزرێنەوە لەلایەن هەرێمەکانەوە بەڕێوەدەبرێن".
رێبوار محەمەد ماددەیەکی تری دەستوور بە نموونە دەهێنێتەوە کە ماف دەدات بە هەرێم بۆ مامەڵەی نەوت و غاز و گوتی: ''دەستووری هەمیشەیی عێراق لە ماددەی ١١٥دا دەڵێت لە کاتی دروستبوونی کێشە لەنێوان هەرێم و ناوەند ئەولەوییەت بۆ یاسای هەرێمەکانە بەمەرجێک ئەو کێشە لە چوارچێوەی ماددەی ١١٠ی دەستوور نەبێت نەوت و غازیش لە چوارچێوەی ماددەی ١١٠ نییە و دەسەڵاتی رەهای ناوەند نییە و بەشێوازێکی تایبەت دەسەڵاتەکانی دیاریی کردووە دەستوور، هەروەها ماددەی ١٢١ی دەستوور مافی بەهەرێم داوە دەستور و یاسا بۆ خۆی دەربکات بەمەرجێک پێچەوانەی ماددەکانی دەستور نەبێت، کەواتە هەرێمی کوردستان بەپێی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ مافی خاوەندارێتی و بەکارهێنانی نەوت و غازی هەرێمی کوردستانی هەیە".
- هەرێم چۆن دەتوانێت بڕیارەکەی دادگا بەقازانجی خۆی ئاراستە بکات
رێبوار محەمەد ئاماژە بەوە دەکات کە حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەتوانێت لەڕێی دادگا نێودەوڵەتییەکانەوە بەتایبەت لە فەڕەنسا و ئەمریکا کە تایبەتن بە گرێبەستە نەوتی و غازییەکان لە جۆری شەراکەت سکاڵا تۆمار بکات و گوتی: ''لەئێستادا دادگای فیدراڵیی هاتۆتە سەرخەت و بڕیار بەدوای بڕیار دەردەکات و هەرێمی کوردستانیش دەتوانێت داوای یاسای لەسەر پەرلەمانی عێراق و حکوومەتی عێراقی تۆماربکات و دۆخەکە بەئاراستەی قازانجی هەرێمی کوردستان بشکێتەوە بەوەی سکاڵا لەسەر حکوومەت و پەرلەمانی فیدراڵیی تۆماربکات بۆ جێ بەجێکردنی دەستووری هەمیشەیی عێراق تایبەت بەکورد کە ئەمانەیە: یاسای نەوت و گازی فیدراڵیی، یاسای دابەشکردنی داهاتە نەوتییەکان، یاسای پەیکەربەندیی وەزارەتی نەوتی عێراق، مافی کورد لە ئاڵای عێراق، مافی کورد لە سوپای عێراق، دروستکردنی ئەنجوومەنی فیدراڵیی، دەستە سەربەخۆکان و ماددەی ١٤٠''
مامۆستا رێبوار محەمە گوتیشی: ''بەم تۆمارکردنە هەرێم تۆپەکە دەخاتەوە گۆڕەپانی دادگای باڵای فیدراڵیی و دەیخاتە پێگەی بەرگرییەوە و دەیخاتە ئەو هەڵویستەوە کە سەربەخۆی خۆی بپارێزێت و داوای جێبەجێکردنی دەستوور بکات و حکوومەت و پەرلەمانی عێراق پابەند بکات بەدەرکردنی یاساکان و پێدانی مافەکانی هەرێمی کوردستان. ئەگەر دادگای باڵای فیدراڵیی توانی ئەم کۆمەڵە بڕیارە دەربکات ئەوا ئەم بڕیاری ئێستای بێ بەها دەبێت و بەقازانجی هەرێمی کوردستان دەشکێتەوە و ئەگەر پەرلەمان و حکوومەتی عێراقی نەچوونە ژێرباری جێ بەجێکردنی بڕیارەکانی دادگای باڵای فیدراڵیی ئەوکات هەرێمی کوردستانیش مافی خۆیەتی هەرچی بکات و پابەندی هیچ بڕیارێکی دادگای باڵای فیدراڵیی نەبێت".
