دۆر: "گەرمیان و چەمچەماڵ ٣٠ ملیار بەرمیل یەدەگی نەوتیان هەیە"

هەولێر 

 

لێكۆڵەر پێیوایە دەبێت حكوومەتی هەرێم كۆمپانیای نەوتی بباتە خانەقین و لێَنەگەڕێت بەتەنها ئێران سوود لە نەوتی نەوتخانە كە كێڵگەیەكی هاوبەشی عێراق و ئێرانە ببینێت.

"گەرمیان خاوەنی 20 ملیار بەرمیل یەدەگی نەوتە"

رێكخراوی دۆر بۆ زانیاری نەوتی كوردستان دواین راپۆرتی خۆی بەناونیشانی "گەرمیان و ناوچە دابڕێنراوەكان، شادەماری نەوتی كوردستان" بڵاوكردەوە كە لێكۆڵینەوەیەكی شیكاریی سەرۆكی لێژنەی سامانە سروشتییەكانی ئەنجوومەنی پارێزگاری سلێمانی دكتۆر غالب محەمەد عەلی ئامادەی كردووە، راپۆرتەكە لێكۆڵینەوەیەكی تایبەت بە نەوت و غازی ناوچەی گەرمیان و بەشێك لە ناوچە دابڕێنراوەكانە. بەپێی ئەو لێكۆڵینەوەیە یەدەگی نەوتی كەركوك 13 ملیار و هی گەرمیان و چەمچەماڵ 20 ملیار بەرمیل نەوت دەبێت. 

لێكۆڵینەوەكە ئەوە دەخاتە روو لە سنووری ئیدارەی گەرمیاندا بەشێوەیەكی رەسمی پێنج بلۆكی نەوتی هەن ئەوانیش" شاكەل، كوردەمیر، گەرمیان، چیاسورخ، بلۆكی شاكەل دوو"ن، جگە لە نەوتی ناوچەی خانەقین كە بە بلۆكی"نەفت خانە" ناسراوە، ئەو بلۆكە نەوتییانەی سنووری ئیدارەی گەرمیانیش ئەم یەدەگانەیان هەیە:

1-بلۆكی شاكەل: دوو ملیار بەرمیل یەدەگی نەوتی هەیە، رووبەرەكەی 632 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، دەكەوێتە خوارەوەی قەزای كەلار بەدیاریكراوی لە ناحییەی رزگاری، هەردوو كۆمپانیای گازپرۆمی رووسی بە بڕی 80 لەسەدی پشكەكەكانی و كۆمپانیای كیپكۆ 20 لەسەدی پشكەكانی بەردەكەوێت.

2- بلۆكی كوردەمیر: پێنج ملیار و 200 ملیۆن بەرمیل یەدەكی نەوتی هەیە، دەكەوێتە باكووری قەزای كەلار تا سەر رووباری سیروان درێژدەبێتەوە، رووبەرەكەشی 620 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، هەرسێ كۆمپانیای وێسترۆن زاگرۆس بە بڕی 40 لەسەدی پشكەكانی و كۆمپانیای تالسیمان ئێنێرجی بە بڕی 40 لەسەدی پشكەكانی و كۆمپانیای كیپكۆ بڕی 20 لەسەدی پشكەكان كاری تێدا دەكەن.

3-بلۆكی گەرمیان: بڕی یەدەگەكەی زیاتر لە چوار ملیار بەرمیل نەوتە، دەكەوێتە باكووری قەزای كەلار و ناحییەی سەرقەڵا و شێخ تەویڵیش دەگرێتەوە، رووبەرەكەی دوو هەزار و 120 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، هەردوو كۆمپانیای گازپرۆمی رووسی و وێسترن زاگرۆس كاری تێدا دەكەن.

4- بلۆكی چیا سورخ: یەدەگەكەی شەش ملیار بەرمیل نەوتە، دەكەوێتە رۆژهەڵاتی رووباری سیروان و ناحییەی قۆرەتوو و مەیدانەوە و تا سنووری ئێران دەكشێت، كۆمپانیای گێنەڵ ئێنێرجی كاری تێدا دەكات.

5- بلۆكی شاكەل دوو، ئەو بلۆكە جیاكراوەیە لە بلۆكی شاكەل، دەكەوێتە خوارەوەی شاری كەلار و حكوومەتی هەرێم بەنیازە بیدات بە چەند كۆمپانیایەكی گەورەی جیهانی بواری دەرهێنانی نەوت وەك دادشێیل و كۆنكۆفلیپس.

6-بلۆكی نەوتخانە: دەكەوێتە باكووری رۆژهەڵاتی قەزای خانەقینەوە، 36 كیلۆمەتر لە ناوەندی قەزاكەوە دوورە.

سەبارەت بە نەوتی خانەقین كە بە نەوتخانە دەناسرێت، لەو لێكۆڵینەوەی دكتۆر غالب محەمەد كە دكتۆرای لە شیكاری نەوتدا هەیە و رێكخراوی دۆر لێكۆڵینەوەكەی بۆ بڵاوكردووەتەوە هاتووە "نەوتی خانەقین لە ساڵی 1919 لەلایەن كۆمپانیایەكی ئینگلیزییەوە دۆزراوەتەوە و كاری تێدا كراوە، لە ساڵی 1924یش نەوتی لێدەرهێنراوە، زیاتر لە 42 بیری نەوتی تێدایە، تا ساڵی 1980 رۆژانە بڕی 20 هەزار بەرمیلی نەوتی لێ دەرهێنراوە و لە پاڵاوگەیەك بەناوی وەند بوو نەوتەكەی پاڵێوراوە".

زیاتریش هاتووە "نەوتخانە یەكێكە لە بلۆكە نەوتییەكانی هاوبەش نێوان عێراق و ئێران ، ئێستا لەبەرامبەر ئەو 42 بیرە نەوتییەی عێراق، ئێران 223 بیری نەوتی لێداوە لەو بلۆكە و ناوی لێ ناوە بلۆكی"نەفت شا"، لە بیرەكانی عێراق لەو كێڵگەیە تەنها پێنجییان توانای بەرهەمهێنانیان هەیە ئەوانیش لەكاركەوتوون، ئەگەر ئەو پێنج بیرە كاربكەن ئەوا رۆژانە پێنج هەزار بەرمیل نەوت بەرهەم دەهێنن، لەكاتێكدا ئێران رۆژانە نەوتی ئەو بلۆكە هاوبەشە بەرهەم دەهێنێت و لە پاڵاوگەگانی كرماشان دەیان پاڵێوێت".

ئەو پسپۆڕەی نەوت لە لێكۆڵینەوەكەیدا دەنووسێت "زۆر پێویستە لەسەر حكوومەتی هەرێم بەجدی بیر لەوە بكاتەوە رێككەوتنێك لەگەڵ حكوومەتی عێراقی بكات بۆ چۆنێتی دەرهێنانی نەوتی ئەو ناوچانە وەكو چۆن لە هەندێك شوێنی دی كردوویەتی، دواتر هەرێم رێككەوتن لەگەڵ ئێرانیش بكات بۆ ئەوەی بڕی نەوت و داهاتی ئەو كێڵگە نەوتییە تەنها نەبێت بە موڵكی ئێران".

لێكۆڵەر و ئامادەكاری لێكۆلێنەوەكە دكتۆر غالب محەمەد لەوبارەیەوە لە لێدوانێكدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو گوتی: "بەپێی زانیاریی و داتاكان كە دەستم كەوتوون لە وەزارەتی نەوتی عێراق و كۆمپانیاكانی نەوت و چەند شوێنێكی دی لەسەر نەوتی گەرمیان و ئەو ناوچانەی كە لە هەرێمی كوردستان دابڕێنراون لێكۆڵینەوەیەكم كردووە و كردوومن بە سێ بەشەوە بەشێكی ئیدارەی گەرمیانی ئێستا، بەشێكی دیكەی لەسەر چەمچەماڵ، بەشێكی دیكەشی لەسەر كەركووك، بەگشتی ئەو ناوچەیە یەدەگێكی نەوتی گەورەی تێدایە كە دەبێت كورد دەستبەرداری نەبێت و كار لەسەر ئەوە بكات وەبەرهێنانی تێدا بكات، بەداخەوە كورد هێشتا نەوتی وەكو كارتێكی سیاسی بەهێز بەكارنەهێناوە بۆ گەڕانەوەی ئەو ناوچانەی لە ماددەی 140ن".

لەبارەی ئامانج لە لێكۆڵینەوەكەشی ئەو پسپۆڕە كە دكتۆرای لە شیكاری نەوتدا هەیە گوتی: "عێراق كێشەی خاكی لەگەڵ هەرێمی كوردستان و كورد نییە، بەڵكو كێشەی نەوتی هەیە، پێشتریش لە ساڵی 1950ەوە كێشەی عێراق لەگەڵ كورد لەسەر دوو ناوچەی گرنگ بووە كەركووك و خانەقین كە ئەوكات تەنها ئەو دوو ناوچەیە نەوتییان تێدا دۆزراوەتەوە، بۆیە دەمەوێت لەو لێكۆڵینەوە یەدەگەكانی ئەو ناوچەیە دەربخەم و بیخەمە بەردەستی سەركردایەتی كورد و بەرچاو روونییان هەبێت هاوشانی لایەن و وڵاتان كە دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی وزە بۆ ئەو وڵاتانەی وزەیان پێویستە، هەروەها پێمباش بووە ئیدارەی گەرمیان لەگەڵ كەركووك باس نەكرێت كە ئایا بۆ ئێمە دەبێت یان نا، دەبێت ئیدارەی گەرمیان جیابكەینەوە، چەمچەماڵیش نەخەینە سەر كەركووك، جگە لەوەش خانەقین بخرێتە سەر ئیدارەی گەرمیان و كۆمپانیای نەوتی بباتە ئەو شوێنە و وەبەرهێنانی تێدا بكات".

"چەمچەماڵ 10 بلۆكی نەوتیی هەیە"

لە بەشێكی ئەو لێكۆڵینەوە بەناونیشانی "نەوت و گاز لە سنووری قەزای چەمچەماڵ وەك بەشێك لە گەرمیان" بەپێی لێكۆڵینەوەكە ئەگەرچی لەرووی ئیدارییەوە لەسەر پارێزگای سلێمانییە، بەڵام سروشتی ناوچەكە و دانیشتوانەكەی و یەدەگە زۆرەكەی بەستراوەتەوە بە سرووشتی گەرمیانەوە، قەزای چەمچەماڵ تا ئێستا چەندین گۆڕانكاریی ئیداری بەسەر هاتووە، سەرەتا لەسەر پارێزگای كەركووك بووە، دوای راپەڕینی ساڵی 1991ی هەرێم خراوەتە سەر ئیدارەی كەركووك كە ناوەندەكەی لە دەربەندیخان بووە، دواتر خراوەتە سەر ئیدارەی گەرمیان، ئێستا لەسەر پارێزگای سلێمانییە.

لە راپۆرتەكەی رێكخراوی دۆر بۆ زانیاری نەوتی كوردستان ئاماژە بۆ بلۆكەكانی نەوتی چەمچەماڵ كراوە و لەوێدا بلۆكەكان هاتووە كە بەمشێوەیەیە:

1-بلۆكی چەمچەماڵ: لەزێی بچوكەوە تا سەر رووباری باسەڕە درێژ دەبێتەوە و شاری چەمچەماڵ لەسەر ئەو بلۆكەیە، رووبەرەكەی هەزار و 169 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، جگە لە نەوت بڕی سێ كیلۆمەتر دووجا گازی سروشتیشی تێدایە، پشكدارییەكانی دەگەڕێتەوە بۆ كۆمپانیای داناگاز و گرێنست ئۆیڵ.

2- بلۆكی كۆرمۆر: دەكەوێتە ناحییەی قادركەرەمی سەر بە قەزای چەمچەماڵ، رووبەرەكەی 510 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، زیاتر لە دوو تریلیۆن مەتر سێ جا گازی تێدایە، هەمان كۆمپانیای دانە گاز و گرینست ئۆیل پشكدارن تێیدا.

3- بلۆكی كێوە چەرمەڵە: دەكەوێتە ناحییەی ئاغجەلەر لە قەزای چەمچەماڵ، یەدەگی یەك ملیار بەرمیل نەوتە، كۆمپانیاكانی گەنەڵ ئێنێرجی، تی تی ئۆپكۆ، پشكدارییەكانی بەردەكەوێت.

4- بلۆكی باكووری سەنگاو: دەكەوێتە باكووری ناحییەی سەنگاو لە قەزای چەمچەماڵ، رووبەرەكەی 492 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە ، نزیكەی شەش ملیار بەرمیل یەدەگی نەوتی تێدایە.

5-بلۆكی تۆپخانە: لەسنووری ناحییەی نەوجول و خۆررئاوای ناحییەی قادر كەرەم دەگەڕێتەوە، رووبەرەكەی 700 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە ، نزیكەی سێ ملیار بەرمیل یەدەگی نەوت و بڕێكی زۆریش گازی تێدایە.

6- بلۆكی باشووری سەنگاو: دەكەوێتە سەنتەری ناحییەی سەنگاو و دەوروبەری، رووبەكەی 846 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، دوو ملیار یەدەگی نەوتی تێدایە، نزیكەی یەك تریلیۆن مەتر سێ جا گازی تێدایە.

7-بلۆكی تازە: بەشێك لە سنووری ناحییەی نەوجول و خۆرئاوای ناحییەی قادركەرەم دەگرێتەوە، رووبەرەكەی 700 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە و نزیكەی سێ ملیار یەدەگی نەوت و بڕێكی زۆر گازیشی تێدایە.

8-بلۆكی كۆرمۆر دوو: لەم بلۆكە ناحییەی قادر كەرەم جیا كراوەتەوە، رووبەرەكەی نزیكەی 300 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، بەهۆی زۆری یەدەگەكەیەوە هێشتا نەدراوەتە هیچ كۆمپانیایەك.

9- بلۆكی قەرەهەنجیر: دەكەوێتە نێوان قەزای چەمچەماڵ و پارێزگای كەركووك، واتە ناوچەی شوان و ناحییەی قەرەهەنجیر و تەكیەی جەباری دەگرێتەوە، رووبەرەكەشی هەزار و 200 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، پێنج تا 10 ملیار بەرمیل یەدەگی نەوتی هەیە.

10-بلۆكی پەڵكانە كە سەر بە ناوچە دابڕاوەكانە و قەزای دووزخورماتوو و ناحییەی جەباری و رۆژهەڵاتی ئەم قەزایە دەگرێتەوە، یەدەكەكەشی دوو ملیار نەوت بەرمیل و نزیكەی حەوت بیری كۆنیش لە ناوچەكە هەن.

"كەركووك 12 لەسەدی نەوتی عێراقی لەلایە"

لە بەشێكی دیكەی لێكۆڵینەوەكەدا دكتۆر غالب محەمەد باس لە نەوتی كەركووكیش دەكات و دەنووسێت" یەدەگی نەوتی كەركووك لە 13 تا 20 ملیار بەرمیل دەبێت كە دەكاتە 12 لەسەدی كۆی هەموو یەدەگی نەوتی عێراق، كێڵگەكانی كەركووك پێكدێن لە بابەگوڕگوڕ، بای حەسەنی باكوور و بای حەسەنی باشوور، چەمەبۆر، ئاڤانا، نانە، كێوەبۆر، ئەو كیڵگانە لە كێڵگە گەورەكانی جیهانن لەرووی زۆری بەرهەم و بڕی نەوتەكەشییەوە، جۆری نەوتەكەشی نەوتی سووكە و لە باشترین جۆرەكانی نەوتە كە غازی H2Sی تێدایە كە دەبێت پێش هەناردەكردنە دەرەوەی ببرێتە پاڵاوگەكان چارەسەری ئەو غازەی بكرێت، ئێستا زیاتر لە 300 بیری نەوت لە كەركووك سەرقاڵی كاركردن تێیاندا و رۆژ لە دوای رۆژ بەرەو زیادبوونیش دەڕوات".

لە بەشێكی لێكۆڵینەوەكەدا بەناونیشانی" ئیدارەی گەرمیان و قەزای چەمچەماڵ لە هاوكێشەی ماددەی 140دا"، ئامادەكاری لێكۆڵینەوەكە كە دكتۆرای لە شیكاریی نەوت هەیە هاتووە "لەرووی دانیشتوانەوە ئیدارەی گەرمیان كۆی دانیشتوانی هەنوكەی زیاتر لە 500 هەزار كەس دەبێت، زیاتر لە 20 ملیار بەرمیل یەدەگی نەوتی هەیە، جگە لە پێوەری بوژانەوە و كشتوكاڵ و بازرگانی ناوچەكە كە هەموو ئەمانەش گەرمیان باڵا دەست دەكەن بەسەر خودی پارێزگای كەركووكدا. بۆیە باشترین رێگەچارە بە پارێزگاركردنی ئیدارەی گەرمیانە و خانەقینیش بخرێتە چوارچێوەی ئەو پارێزگایەوە، یان هیچ نەبێت وەك ئێستای بە ئیدارەی خۆی بمێنێتەوە".

هەرچی سەبارەت بە چەمچەماڵە لەو لێكۆڵینەوەدا هاتووە "دابڕینی چەمچەماڵ لە كەركووك كارێكی شیاو دروست بووە، چونكە بە هەمان شێوەی ئیدارەی گەرمیان چەمچەماڵ نابێت لە گرەوی كەركووكدا بهێڵرێتەوە و بڕی یەدەگی نەوتی چەمچەماڵ نابێت بخرێتە چوارچێوەی سازانەوە لەگەڵ حكوومەتی مەركەزی كە رەنگە چاوی لە هیچی سنووری ناوچە دابڕاوەكان نەبێت جگە لە نەوت و داهاتەكەی".

هەروەها هاتووە "بۆیە باشترە بگوترێت قەزای چەمچەماڵ لە باشترین دۆخدا دەبێت سەر بە پارێزگای سلێمانی بێت یاخود بگەڕێنرێتەوە بۆ زێدی خۆی كە پارێزگای گەرمیانە، لە هەردوو بارەكەشدا خودی دانیشتوانی ناوچەكە بڕیار لە چارەنووسی خۆیان دەدەن و دەبێت بگەڕێینەوە بۆ رایی دانیشتوانی ناوچەكە".

دكتۆر غالب محەمەد لە كۆتایی قسەكانیدا لەسەر كەركووكیش بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو ئەوەشی گوت: "دەبێت  رێككەوتن لەسەر كەركووك بكرێت لەگەڵ حكوومەتی عێراق ئینجا بچینە رێككەوتنی سیاسی، چونكە عێراق گرنگی بە خاكی كەركووك و خەڵكەكەی نادات، تەنها نەوتەكەی نەبێت".