استانبول/ خلیل سلحشور/ خبرگزاری آنادولو​​​​​​​

در پی آغاز حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل به اهدافی در داخل خاک ایران از اواخر فوریه 2026، روند خروج و بازگشت مهاجرین و پناهجویان افغان از ایران به افغانستان ابعاد تازه‌ و بحرانی‌تری به خود گرفته است.

به گزارش کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان و سایر نهادهای امدادی، تشدید درگیری‌ها سبب شده تا روزانه هزاران شهروند افغان، چه به صورت داوطلبانه برای حفظ جان خود و چه تحت تأثیر فشارهای ناشی از جنگ، خود را به مرزهای شرقی ایران و گذرگاه‌های منتهی به افغانستان برسانند.

- آمارها و ابعاد موج جدید مهاجرت

کمیساریای عالی سازمان ملل تخمین می‌زند که بین 3 تا 5 میلیون شهروند افغان در ایران زندگی می‌کنند که با آغاز جنگ، همگی در معرض خطر آوارگی مجدد قرار گرفته‌اند. آمارهای میدانی حاکی از آن است که روزانه حدود 2000 نفر تنها از گذرگاه مرزی اسلام‌قلعه وارد افغانستان می‌شوند. تا اواسط مارس 2026، ده‌ها هزار نفر از ایران به افغانستان بازگشته‌اند که این رقم به موج عظیم اخراج‌های سال 2025 (که طی آن نزدیک به 1.9 میلیون افغان از ایران دیپورت شدند) افزوده می‌شود.

- عوامل تسریع‌کننده خروج از ایران

گزارش‌های نهادهای حقوق بشری و ناظران بین‌المللی نشان می‌دهد که افزون بر خطرات مستقیم ناشی از حملات هوایی و بمباران زیرساخت‌ها، عوامل دیگری نیز در خروج شتاب‌زده افغان‌ها نقش کلیدی داشته است:

ناامنی فیزیکی و از بین رفتن معیشت: با هدف قرار گرفتن تأسیسات مختلف، بسیاری از مهاجرانی که عمدتاً به عنوان کارگران روزمزد در اقتصاد غیررسمی فعالیت می‌کردند، منابع درآمدی و سرپناه خود را از دست داده‌اند.

تشدید فضای امنیتی: فضای ملتهب جنگ باعث افزایش بازداشت‌ها و فشارهای اجتماعی بر جوامع مهاجر شده و برخی گروه‌های حقوق بشری از افزایش برخوردهای سلیقه‌ای و محدودیت‌های تردد برای پناهجویان فاقد مدرک خبر داده‌اند.

- بحران انسانی در آن سوی مرزها

بازگشت‌کنندگان در حالی وارد افغانستان می‌شوند که این کشور با یکی از وخیم‌ترین بحران‌های بشردوستانه جهان دست‌وپنجه نرم می‌کند. بسیاری از این افراد با دست‌خالی و بدون داشتن سرپناه، در شرایط سخت زمستانی وارد مناطق مرزی می‌شوند و در چادرهای موقت اسکان داده می‌شوند.

نهادهای امدادی سازمان ملل هشدار داده‌اند که بودجه طرح واکنش بشردوستانه برای افغانستان با کمبود شدید مواجه است؛ به طوری که تا پایان فوریه 2026، تنها حدود 15 درصد از بودجه 454 میلیون دلاری مورد نیاز کمیساریای پناهندگان برای منطقه تأمین شده است که برای پاسخگویی به نیازهای اولیه بهداشت، غذا و گرمایش کافی نیست.

- آسیب‌پذیری مضاعف زنان و کودکان

سازمان عفو بین‌الملل و بخش «زنان سازمان ملل» در بیانیه‌های اخیر خود بر وضعیت بغرنج زنان و کودکان بازگشت‌کننده تأکید کرده‌اند. بر اساس آمارها، بخش قابل توجهی از این آوارگان را زنان و دخترانی تشکیل می‌دهند که پس از تحمل شوک جنگ و آوارگی مجدد، به کشوری بازمی‌گردند که با محدودیت‌های گسترده در زمینه حقوق اولیه، آموزش و اشتغال روبه‌رو هستند و دسترسی بسیار محدودی به خدمات حمایتی تخصصی دارند.

نهادهای بین‌المللی هشدار می‌دهند که در صورت طولانی شدن درگیری‌ها در ایران، امواج جمعیتی ناشی از این جنگ می‌تواند به بحرانی منطقه‌ای و مهارناپذیر تبدیل شود که زیرساخت‌های شکننده کشورهای همسایه به هیچ وجه توان مدیریت آن را نخواهند داشت.