Narges Rezaie
10 ژوئن 2026•بهروزرسانی: 10 ژوئن 2026
استانبول/ نرگس رضایی/ خبرگزاری آنادولو
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران روز گذشته در حالی طی پیامی بر حفاظت از محیط زیست تاکید کرد و گفت «تمام حکومتها و جوامع در هر تصمیم و اقدامی باید پایداری زیرساختهای طبیعی را در اولویت قرار دهند و همه ما مسئول هستیم» که موضوع محیط زیست در این کشور بهویژه در سالهای اخیر به چالش جدی تبدیل شده و همزمان با اظهارات رئیسجمهور، خبرگزاری رسمی دولت از وضعیت وخیم تالابها خبر داده و نوشت «تالابها به شدت از کمبود آب رنج میبرند».
علی ارواحی، متخصص مدیریت زیستبومهای تالابی به «ایرنا» گفت: در حال حاضر تالابها به شدت از کمبود آب رنج میبرند، در واقع کمبود آب مهمترین مولفه برای حیات تالابها است، هر چند در سال جاری به لحاظ اینکه بارشها وضعیت بهتری پیدا کردند برخی از تالابها کم و بیش جان گرفتند، اما شرایط شکنندهای دارند یعنی کافی است که دوباره وارد یک سال یا دو سال با شرایط کم بارشی شویم.
به موازات این اظهارات، بار دیگر مساله «دریاچه ارومیه» مطرح شد که اخیرا هر چند مانند تالابها، به لحاظ بارشها وضعیت بهتری پیدا کرده، اما کارشناسان محیط زیست و مقامات رسمی در این حوزه همچنان تاکید میکنند که این وضعیت «شکننده» است. به گونهای که احمد بایبوردی، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی، مدیریت علمی را تنها راه عبور دریاچه ارومیه از مرز بحران دانست.
در این راستا، احمد بایبوردی در گفتوگو با خبرنگار «آنادولو»، ضمن تشریح آخرین وضعیت دریاچه ارومیه تصریح کرد که با توجه به شرایط جنگی اخیر و فشارهای اقتصادی احتمال دارد اعتبارات محیطزیستی و عمرانی با خطر کاهش قدرت خرید، تأخیر در تخصیص یا جابهجایی منابع روبهرو شوند و باید برای دریاچه ارومیه اعتبار احیا از حالت مبهم خارج و به یک ردیف مستقل، شفاف، نقدشونده و قابل پایش عمومی تبدیل شود.
- حجم آب دریاچه ارومیه افزایش یافته اما به معنای احیای پایدار نیست
او گفت: جمعبندی فنی وضعیت فعلی دریاچه ارومیه بر اساس آمارهای منتشر شده تا اوایل خرداد ۱۴۰۵ نشان میدهد تراز دریاچه حدود ۱۲۷۱.۲ متر و حجم آب موجود حدود ۴.۳ میلیارد مترمکعب است؛ این عدد نسبت به پاییز ۱۴۰۴ که حجم آب حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب گزارش شده بود، افزایش قابل توجهی دارد، اما هنوز به معنای احیای پایدار نیست.
بایبوردی در ادامه تاکید کرد: «برای تیر و مرداد باید بسیار محتاط بود. بر اساس مطالعات تبخیر، میانگین تبخیر ماهانه در تیر و مرداد برای دریاچه ارومیه حدود ۱۵۴.۶ میلیمتر در هر ماه برآورد شده؛ یعنی در مجموع دو ماه حدود ۳۱ سانتیمتر افت بالقوه ناشی از تبخیر. اگر سطح آبدار فعلی را حدود ۳۰۰۰ تا ۳۵۰۰ کیلومترمربع فرض کنیم، فقط در تیر و مرداد حدود ۰.۹ تا ۱.۱ میلیارد مترمکعب آب ممکن است از دست برود. بنابراین اگر ورودی مؤثر، رهاسازی حقابه و کنترل برداشتها جدی نباشد، حجم دریاچه در پایان مرداد میتواند از حدود ۴.۳ میلیارد مترمکعب به حدود ۳.۲ تا ۳.۴ میلیارد مترمکعب کاهش یابد. این یک برآورد کارشناسی است، نه عدد رسمی قطعی.»
بایبوردی در خصوص برنامهریزیها برای مدیریت آب دریاچه ارومیه گفت: «برنامههایی اعلام شده، اما مسئله اصلی اجرای کامل، پیوسته و قابل رصد آنهاست. در گزارشهای اخیر به رهاسازی آب از سدها، لایروبی رودخانههای منتهی به دریاچه، اصلاح الگوی کشت، تکمیل تصفیهخانههای ارومیه و تبریز و انتقال پساب تصفیهشده به دریاچه اشاره شده است. همچنین شرکت آب منطقهای آذربایجانغربی اعلام کرده طی ۶ ماه گذشته بیش از ۱.۲۷۸ میلیارد مترمکعب آب از سدها به سمت دریاچه رهاسازی شده است.»
او در عین حال افزود: اما این برنامهها زمانی اثر پایدار دارند که حقابه محیطزیستی دریاچه بعد از آب شرب بهعنوان اولویت قطعی رعایت شود، برداشتهای غیرمجاز کنترل، توسعه سطح زیرکشت متوقف شود و کشتهای آببر در حوضه کاهش یابد. طبق اظهارات مدیرکل محیط زیست آذربایجانشرقی، سطح زیرکشت در حوضه از حدود ۲۵۰ هزار هکتار به ۷۵۰ هزار هکتار افزایش یافته و کاهش آن ضروری دانسته شده است.
- هنوز فاصله جدی با تراز اکولوژیک وجود دارد
بایبوردی همچنین درباره اقدامات لازم برای عبور از بحران اظهار داشت: اگر منظور از «سطح» تراز باشد، عدد فعلی حدود ۱۲۷۱.۲ متر است. اگر منظور پهنه آبدار باشد، گزارشها میگویند بخش قابل توجهی از بستر دوباره آبگیری شده و حتی برخی گزارشها حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد پهنه دریاچه را زیر آب دانستهاند، اما هنوز فاصله جدی با تراز اکولوژیک وجود دارد. تراز اکولوژیک دریاچه حدود ۱۲۷۴.۱۰ متر اعلام شده، یعنی دریاچه هنوز حدود ۳ متر پایینتر از وضعیت پایدار اکولوژیک است.
او تاکید کرد: برای عبور از بحران، سه اقدام فوری لازم است: اول، تثبیت حقابه و رهاسازی برنامهریزیشده تا پایان فصل گرم؛ دوم، کاهش واقعی مصرف آب کشاورزی، نه فقط روی کاغذ؛ سوم، لایروبی و بازگشایی مسیر رودخانهها و جلوگیری از پخششدن سیلابها و روانابها در اراضی پاییندست قبل از رسیدن به دریاچه. در کنار اینها، پایش ماهوارهای هفتگی سطح آب، شوری، کانونهای گردوغبار نمکی و تغییرات کشت باید مبنای تصمیمگیری قرار گیرد.
- اثر جنگ و وضعیت اقتصادی بر اعتبارات احیای دریاچه ارومیه
بایبوردی درباره اثر جنگ اخیر و وضعیت اقتصادی بر اعتبارات احیا دریاچه ارومیه گفت: «در بودجه ۱۴۰۵، ارقام متفاوتی برای احیای دریاچه اعلام شده است؛ برخی منابع از ۴ هزار میلیارد تومان اعتبار خبر دادهاند و برخی مقامهای ستاد احیا عدد حدود ۳.۵ همت را برای ادامه پروژهها مطرح کردهاند. همزمان، گزارشهایی نیز درباره ابهام یا حذف برخی ردیفهای هزینهای مرتبط با طرح نجات دریاچه در لایحه بودجه منتشر شده که نشان میدهد مسئله اصلی فقط «عدد بودجه» نیست، بلکه شفافیت، تخصیص نقدی و قابلیت رصد هزینهکرد است.»
او تصریح کرد: با توجه به شرایط جنگی اخیر، فشارهای اقتصادی، تورم، نیازهای دفاعی و افزایش هزینههای جاری دولت، احتمال دارد اعتبارات محیطزیستی و عمرانی با خطر کاهش قدرت خرید، تأخیر در تخصیص یا جابهجایی منابع روبهرو شوند. بنابراین برای دریاچه ارومیه باید اعتبار احیا از حالت مبهم خارج شده و به یک ردیف مستقل، شفاف، نقدشونده و قابل پایش عمومی تبدیل شود؛ و گرنه حتی اگر عدد بودجه روی کاغذ مناسب باشد، در عمل ممکن است به احیای پایدار منجر نشود.
