12 آوریل 2023•بهروزرسانی: 13 آوریل 2023
استانبول/ *محمد امین چنگیز
نشست چهار جانبه مسکو درباره سوریه با شرکت معاونان وزرای امور خارجه ترکیه، روسیه، ایران و رژیم اسد درحالی طی روزهای گذشته در پایتخت روسیه برگزار شد که رویکرد رژیم اسد در این نشست نشان داد این رژیم تمایل چندانی برای عادی سازی روابط با ترکیه ندارد.
- هدف این نشست چه بود؟
پس از گذشت 12 سال از بحران سوریه بخش بزرگی از مردم این کشور احساسی منفی نسبت به رژیم اسد دارند و به هیچ وجه تمایلی به توافق و تبعیت از این رژیم ندارد. با اینحال به دلیل کنترل بخش وسیعی از خاک سوریه توسط رژیم اسد که البته با حمایت ایران و روسیه و درپی کشتار وسیع مردم غیرنظامی و مخالفان مسلح ممکن شده، روند عادی سازی روابط سیاسی برخی از دولتهای جهان با رژیم اسد را تسریع کرده است. حامیان رژیم اسد رویکرد جدید برخی از کشورها درباره مشروعیت رژیم را به معنای پایان «انزوای منطقهای» خود تفسیر میکنند.
طی سالهای اخیر شاهد کاهش تنشهای ایجاد شده پس از وقوع بهار عربی میان بازیگران مختلف منطقهای در خاورمیانه و شمال آفریقا و توافق میان بسیاری از گروههای درگیر و مخالف و دولتها هستیم. این روند به ویژه پس از رسیدن جو بایدن به ریاست جمهوری آمریکا تسریع شده است. رژیم اسد نیز تلاش دارد حداکثر استفاده را از روند جدید منطقهای عاید خود نماید. یکی از نتایج ملموس روند آغاز شده باز شدن کانالهای دیپلماتیک میان بسیاری از کشورهای عربی و رژیم اسد و همچنین احتمال بازگشت رژیم اسد به اتحادیه عرب است.
حتی عربستان سعودی که طی سالهای گذشته بیشترین مخالفت را با بازگشت رژیم اسد به اتحادیه عرب داشت، به نظر میرسد هم اکنون رویکردی نسبتا متفاوت را در بیش گرفته است. از سوی دیگر پس از زلزله شدید 6 فوریه سالجاری، رژیم اسد در چارچوب شرایط به وجود آمده تلاش کرده روابط خود با کشورهای عربی که رویکردی منفی به دمشق دارند را نیز بهبود بخشد. ترکیه نیز با درک شرایط جدید مایل است از ظرفیت کانالهای دیپلماتیک موجود به ویژه برای حل مشکل آوارگان سوری و امنیت مرزها استفاده نماید.
- محور نشست مسکو چه بود؟
مشکل مربوط به حضور میلیونها آواره سوری یکی از بحثهای داغ سیاست داخلی ترکیه طی سالهای اخیر به شمار میرود و احزاب مخالف نیز انتقادات تندی نسبت به این مساله دارند. دولت ترکیه نیز در شرایطی که انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی 14 می را پیشرو دارد تلاش میکند راه حل مناسبی برای مشکل آوارگان سوری پیدا کند. به احتمال زیاد بازگشت آوارگان سوری به کشورشان، مبارزه مشترک با گروه تروریستی پ.ی.د/ی.پ.گ و امنیت مرزها از مسائل مطرح شده از سوی ترکیه در نشست مسکو بوده است.
جزئیات چندانی از موضوعات مطرح شده در نشست مسکو در رسانهها منعکس نشده است. هم اکنون ترکیه و رژیم اسد در مراحل مقدماتی یک مسیر طولانی و پیچیده به منظور عادی سازی روابط قرار دارند. از سوی دیگر ترکیه و رژیم اسد در نشست مسکو با میانجیگری روسیه بر سر میز نشستهاند. پیشتر نیز در چندین مقطع اخباری درباره برگزاری چنین نشستی مطرح شده بود. حتی در ماه ژانویه سالجاری مولود چاووشاوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه از احتمال برگزاری نشستی در سطح وزرای امور خارجه خبر داده بود اما با اینحال وقوع زلزله مهیب در جنوب ترکیه و شمال سوریه و همچنین پیش شرطهای مختلف رژیم اسد روند مذکور را به تعویق انداخت. رژیم اسد در اواسط ماه مارس نیز پیش شرطهایی چون خروج نیروهای ترکیه از شمال سوریه را مطرح کرد که این مساله نیز به نوبه خود برگزاری نشست مسکو را با تاخیر مواجه کرد. به نظر میرسد خروج نیروهای نظامی ترکیه از شمال سوریه به دلیل نگرانیهای امنیتی آنکارا درباره مرزهای جنوبی خود با سوریه در کوتاه مدت امکان پذیر نخواهد بود.
- این نشست چه تاثیری بر آینده بحران سوریه خواهد داشت؟
ترکیه از سال 2011 تاکنون به دلیل بحران سوریه با مشکلات زیادی مواجه شده و تاوان زیادی تحت تاثیر جنگ داخلی سوریه پرداخته است. از سویی نیز عدم اعتماد متقابل میان ترکیه و رژیم اسد یک مساله جدی در ادامه روند عادی سازی روابط به شمار میرود. به همین دلیل نیز دستیابی به نتایج قابل ملموس در کوتاه مدت از اینگونه نشستها بسیار سخت خواهد بود. ایجاد اعتماد متقابل و دستیابی به برخی نکات مشترک میان آنکارا و دمشق یک روند طولانی مدت و بسیار پیچیده خواهد بود.
به نظر میرسد رژیم اسد نیز منتظر برگزاری انتخابات 14 می در ترکیه و اتخاذ رویکردی مناسب با توجه به نتایج انتخابات مذکور است. بشار اسد به خوبی میداند که پذیرش شروط مطرح شده از سوی دمشق در ارتباط با خروج نیروهای نظامی ترکیه از شمال سوریه توسط آنکارا امکان پذیر نیست و به همین دلیل نیز چنین پیش شرطی را برای دیدار با رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه پیش از برگزاری انتخابات 14 می مطرح کرده است. از سوی دیگر هر دو طرف دارای منافع مشترکی از برگزاری نشست مسکو دارند. با توجه به این نکات نیز میتوان گفت، اگر چه نباید انتظار دستیابی به نتایجی ملموس از برگزاری چنین نشستهایی را داشت، اما با این حال برگزاری اینگونه نشستهایی میتواند زمینه مناسب برای دیدار فرماندهان نظامی، مسئولان اطلاعاتی و در نهایت وزرای خارجه ترکیه و رژیم اسد را مهیا سازد.
*(محمد امین چنگیز؛ پژوهشگر مرکز تحقیقات استراتژیک الشرق)
❊این مقاله، تنها بیانگر نظرات نویسنده است و انتشار آن الزاما به معنای بازتاب کننده رویکرد خبرگزاری آناتولی نسبت به مسائل مطرح شده نیست.
