13 ژوئیه 2026•بهروزرسانی: 13 ژوئیه 2026
استانبول/ خبرگزاری آنادولو
جامعهشناسان در ارزیابیهای خود به خبرنگار آنادولو در دهمین سالگرد کودتای 15 ژوئیه 2016، در توصیف ساختار گروه تروریستی فتحالله گولن (فتو) میگویند که آنها سالها پشت نقاب «جماعت» و «جنبش خدمت» پنهان شده و تلاش میکردند با هویت زدایی، بدنه اجتماعی را از درون بپوسانند.
به گفته جامعهشناسان، فتو ارزشهای مذهبی را به ابزاری برای «جمعگرایی» و فرد را به سوژهای بدون اراده آزاد تبدیل کرده است.
طبق ارزیابی جامعهشناسان 15 ژوئیه نه تنها یک تلاش برای کودتا، بلکه یک «جنبش تهاجمی» با هدف تحت کنترل خارجی نگه داشتن ترکیه بود.
پروفسور دکتر محمود حقی آکین، رئیس گروه جامعهشناسی دانشکده ادبیات دانشگاه مدنیت استانبول، اظهار داشت که جوامع مذهبی از نظر تاریخی یک واقعیت اجتماعی هستند.
آکین خاطرنشان کرد: هدف اصلی جوامع مذهبی آموزش، توسعه و حفظ وابستگی مذهبی در بین اعضای خود بر اساس تفسیرهای خودشان از دین است، فتو از دین برای منافع خود استفاده ابزاری کرده است.
وی تصریح کرد: وقتی در مورد فتو صحبت میکنید، جنبههایی از جنبه اقتصادی آن گرفته تا ایجاد سلطه در بوروکراسی وجود دارد. همچنین میبینیم که در سلسله مراتب خود شفاف نیست؛ کاملاً بسته است و شبیه یک سازمان مافیایی ماسونی است.
او اشاره کرد که در فتو با موارد عجیبی مانند استفاده از اسامی رمز، عدم شناخت افراد از یکدیگر و حتی عدم شناخت افرادی که به یک گروه تعلق دارند و در یک واحد کار میکنند، مواجه شدهاند و به همین دلیل تأکید کرد که نمیتوانند به سادگی این ساختار را یک جامعه مذهبی بنامند.
آکین توضیح داد: تعطیلی مراکز آموزشی و خوابگاههای فتو نقطه عطف مهمی بود. این اماکن نه تنها برای تحصیل و اقامت، بلکه به عنوان «خانههای سازمانی» نیز مورد استفاده قرار میگرفتند.
پروفسور دکتر ارگون ییلدیریم، عضو هیئت علمی گروه مددکاری اجتماعی دانشکده علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه یالووا، اظهار داشت که فرآیندهای سریع مدرنیزاسیون و شهرنشینی در ترکیه، افراد را از خانواده، محله و پیوندهای سنتی محیطی خود جدا کرده است.
ییلدیریم گفت: در اینجا، جامعه از یک محیط همبستگی مذهبی عادی خارج شد و به یک جمعگرایی تبدیل شد که شخصیت فرد را پاک میکرد. تعلق گروهی و کیش شخصیت که نمایانگر آن بود، مقدس شد. وقتی فردی بخشی از این محیط میشد، شروع به حمل حکم مرگ خود میکرد. ساختار موازی به نیاز به همبستگی در قالب یک جامعه، از طریق «برادران» و «خواهران» و همچنین با گولن به عنوان «پدر بزرگ» پاسخ داد.
او اظهار داشت که فتو از گفتمان «خدمت» به عنوان ابزاری برای مشروعیت استفاده میکرد.
ییلدیریم با اشاره به اینکه جنبشها و گروههای مذهبی سنتی معمولاً برای خود اسمی انتخاب نمیکنند، گفت: جامعه به آنها نام خاصی میدهد و آنها آن را میپذیرند. آنها معمولاً این نام را با تجمع در اطراف یک مسجد یا خانه درویشی یا ارتباط با یک رهبر مذهبی به دست میآورند.
او افزود: آنها یک دنیای جامعهشناختی ایجاد کردند که در آن مردم خودشان تولید و مصرف میکردند، با همبستگی زندگی میکردند، به یک سبک لباس میپوشیدند و وقت میگذراندند، سلیقههای مشترک داشتند و با افراد مشابه ازدواج میکردند. به نوعی، تقسیمبندی جامعهشناختی پدیدار شد. آنها مردم را به یک تصویر از خود تبدیل کردند که از جامعه عمومی، از جامعه ترکیه، جدا شده بود.
اسماعیل اوز، جامعهشناس و مورخ نیز اظهار داشت که ساختار فتو اساساً با درک سنتی از جوامع و فرقههای مذهبی متفاوت است.
اوز خاطرنشان کرد: این گروهها در طول تاریخ، سفری برای توسعه دینی و اخلاقی را هدف قرار دادهاند. با این حال، متأسفانه، این روند در ساختاری که به نام فتو شناخته میشود، منحرف شده یا از مسیر خود منحرف شده است. این ساختار توسط سازمانهای اطلاعاتی ایالات متحده هدایت میشد، مدتها از زبانی مرموز استفاده میکرد و ساختارهای سلولی آن به آن اجازه میداد تا در نهادهای دولتی نفوذ و تعمیق یابد.
وی با اشاره به این واقعیت که این سازمان به شیوهای بسیار پیچیده در نهادها نفوذ میکرد و همه چیز را در درون آنها تقلید میکرد تا حداقل به خوبی نمونههای اصلی به نظر برسد، گفت: «حدود چهل سال، جامعه با فدائیان فتو مواجه بود. آنها به عنوان افرادی مؤمن، گریان و در حال خدمت به کشورشان معرفی میشدند. این مهمترین استراتژی این پروژه بود. در تلاش برای کودتا، این فدائیان ظهور کردند. البته جامعه از تفاوت بین تصویر قبلی این ساختار و ساختار فعلی آن بسیار شگفتزده شد.»
اوز توضیح داد که کتاب «جامعهشناسی رازداری و انجمنهای مخفی» نوشته گئورگ زیمل به زیبایی نحوه عملکرد ساختارهای مشابه فتو را توضیح میدهد و اینکه در دوران مدرن، به ویژه ساختارهای ماسونی از این روشها استفاده میکنند و در نفوذ به دولتها به عنوان ساختارهای ریشهدار بسیار ماهر میشوند.
او افزود که فتو در 15 ژوئیه تلاش کرد تا آخرین حرکت خود را انجام دهد، اما شکست خورد.
