10 آوریل 2025•بهروزرسانی: 11 آوریل 2025
استانبول/ خبرگزاری آنادولو
در حالیکه دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، روز 7 آوریل در دیدار با بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل از آغاز مذاکرات مستقیم با ایران در عمان خبر داد، مقامات ایران بلافاصله تأکید کردند که این گفتوگوها صرفاً در قالبی «غیرمستقیم» و از طریق واسطهها برگزار خواهد شد.
این اختلاف آشکار در روایت، پرسشهای مهمی را درباره ماهیّت، ساختار و اهداف مذاکرات پیش رو میان تهران و واشنگتن مطرح کرده است. بهویژه آنکه، برخی تحلیلگران معتقدند ایران آگاهانه در پی کنترل حساسیتهای داخلی و خرید زمان برای تنظیم فضای مذاکرات است.
- یک میز، دو دیدگاه: مستقیم یا غیرمستقیم؟
گُزده توپراق، پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات ایران در ترکیه (ایرام سنتر)، در گفتوگو با خبرگزاری آنادولو در اینباره گفت: از منظر آمریکاییها، مذاکرات آتی در عمان، مستقیم، در سطح بالا و با حضور هیئتهای رسمی خواهد بود. اما ایران تأکید کرده که هیچ دیدار مستقیمی با مقامات آمریکایی انجام نخواهد گرفت و گفتوگوها از طریق کشور واسطه یعنی عمان دنبال خواهد شد. این نوع تعامل، همان چیزی است که در ادبیات دیپلماتیک به آن مذاکره غیرمستقیم یا واسطهای گفته میشود.
توپراق در ادامه افزود: «در چنین ساختاری، طرفین در مکانهایی جداگانه مستقر شده و نماینده کشور ثالث، پیامها را میان آنها جابهجا میکند. این مدل، پیشتر نیز در مذاکرات هستهای منتهی به برجام تجربه شده بود.»
- تهران چرا بر غیرمستقیم بودن اصرار دارد؟
توپراق با بیان این که ایران در اتخاذ این موضع محتاطانه، چند محاسبه استراتژیک و سیاسی را مدنظر دارد، گفت: «نخستین عامل، حساسیت افکار عمومی در ایران نسبت به آمریکا است. از آنجا که در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی، آمریکا همچنان بهعنوان ‘دشمن اصلی’ یا ‘شیطان بزرگ’ معرفی میشود، هرگونه مذاکره مستقیم میتواند برای دولت یا مذاکرهکنندگان ایرانی از نظر داخلی هزینهساز و شکننده باشد.»
او ادامه داد: نکته دوم، بازگشت ترامپ به قدرت است؛ فردی که در سال 2020 دستور ترور قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران را صادر کرد. مذاکره با رئیسجمهوری که نماد اقدامهای خصمانه علیه ایران بهشمار میرود، در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی بسیار مسئلهبرانگیز است.
-عامل سوم: سایه اسرائیل بر معادله
توپراق همچنین به نقش روابط پرتنش ایران و اسرائیل در تبیین موضع تهران اشاره کرد و گفت: در یک سال گذشته، ایران از نظر امنیتی و اطلاعاتی، ضربات سنگینی را تجربه کرده است که بسیاری از آنها به اسرائیل نسبت داده میشود. مذاکره مستقیم با آمریکا، که بهعنوان بزرگترین متحد اسرائیل شناخته میشود، میتواند در فضای سیاسی و ایدئولوژیک ایران نوعی تناقض راهبردی ایجاد کند. جمهوری اسلامی هنوز هم خود را حامی آرمان فلسطین و مخالف پروژههای منطقهای اسرائیل معرفی میکند.
- مذاکره غیرمستقیم، فرصتی برای زمانسازی؟
این پژوهشگر ایرام در بخش دیگری از گفتوگو با آنادولو به جنبه تاکتیکی مذاکرات غیرمستقیم اشاره کرده و میگوید: از منظر تاکتیکی، مذاکرات غیرمستقیم به طرفها امکان میدهد که بدون اعلام تغییر موضع، فضای گفتوگو را مدیریت، ارزیابی و در صورت لزوم تنظیم مجدد کنند. این مدل همچنین میتواند فرصتی برای کاهش فشار روانی داخلی و بینالمللی و برنامهریزی گامبهگام برای عبور به مذاکره مستقیم باشد؛ همانطور که در مسیر برجام نیز ابتدا از مسیرهای غیرمستقیم آغاز شد و به نشستهای مستقیم منتهی شد.»
- آینده مذاکرات؛ از فاصله تا نزدیکی؟
توپراق در جمعبندی تحلیل خود خاطرنشان کرد: اگرچه هماکنون طرف ایرانی اصرار دارد که مذاکرات صرفاً غیرمستقیم باشد، اما با پیشرفت روند گفتوگوها، احتمال عبور تدریجی از این ساختار بهسوی تماس مستقیم وجود دارد؛ بهشرط آنکه فضا برای اعتمادسازی اولیه فراهم شود و طرفین نشانههایی از انعطاف سیاسی نشان دهند.
