16 سپتامبر 2022•بهروزرسانی: 18 سپتامبر 2022
وین/ عشقین کیاگان/ خبرگزاری آناتولی
مذاکرات احیای برجام و بازگشت آمریکا که از حدود دو سال قبل در فضایی مثبت و فراز و فرودهای حصول توافق آغاز شده بود؛ با اظهارات اخیر جوزف بورل، نماینده عالی روابط خارجی و سیاست امنیتی اتحادیه اروپا بار دیگر جهت منفی گرفت.
ایران سال 2015 با پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل یعنی کشورهای بریتانیا، ایالات متحده آمریکا، چین، فرانسه و روسیه و همچنین آلمان توافقنامهای را درباره برنامه هستهای خود امضا کرد.
دونالد ترامپ، رئیس جمهور وقت آمریکا سال 2018 به صورت یکطرفه از این توافق خارج شد. اما پس از انتخاب جو بایدن، به ریاست جمهوری این کشور مذاکرات با ایران برای بازگشت به توافق آغاز شد.
اعمال تحریمهای سنگین علیه تهران پس از خروج آمریکا، مذاکرات توافق هستهای که از دستاوردهای دیپلماسی چندجانبه به حساب میآمد، را به بن بست کشاند.
در مقابل، افزایش ذخایر اورانیوم غنی شده و اقدام ایران در استفاده از سانتریفیوژهای پیشرفته که اعلام کرده بود از سال 2019 به تدریج تعهدات خود را کاهش خواهد داد، واکنشهایی را در افکار عمومی به همراه داشت.
اگرچه سازوکاری به نام اینستکس به منظور حفظ توافق هستهای و نجات سرمایهگذاران اروپایی از تحریمهای آمریکا ایجاد شد، اما این مکانیسم عملا نتیجه جدی نداشت.
قتل محسن فخری زاده، دانشمند هستهای ایرانی در نوامبر 2020 راه را برای تهران جهت اتخاذ تصمیمات تندروانهتر در رابطه با برنامه هستهای خود هموار کرد.
سپس طرح نمایندگان مجلس ایران برای لغو تحریمها در 9 ماده تصویب شد که بر اساس آن، سازمان انرژی اتمی ایران موظف بود ظرف مدت دو ماه، سالانه به میزان حداقل 120 کیلوگرم اورانیوم با غنای 20 درصد تولید و در داخل کشور ذخیره و نیز نیازمندیهای صلح آمیز صنایع این کشور به اورانیوم با غنای بالای 20 درصد را به طور کامل و بدون تاخیر تامین کند.
با دستیابی ایران به ذخایر اورانیوم غنیسازی شده با غلظت 60 درصد که از حد مورد نیاز برای ساخت سلاح هستهای بالاتر بوده و به 19 برابر حد مقر در توافق بین این کشور و برجام رسیده است، امیدها برای احیای توافق از بین رفت.
با این حال، پس از پیروزی جو بایدن در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در سال 2021، اظهارات میانهرو واشنگتن و تهران باعث شد تا امیدها برای احیای مجدد توافق هستهای افزایش یابد.
- روند 18 ماهه مذاکرات
مذاکرات هستهای که از آوریل 2021 در وین، پایتخت اتریش آغاز شد، با وجود وقفههای طولانی، تا اوت 2022 ادامه یافت.
اتحادیه اروپا بهعنوان هماهنگ کننده مذاکرات، 8 اوت «متن نهایی» 25 صفحهای را به هیئتهای نمایندگی طرفهای مذاکره ارائه کرد.
ایران که خواستار تضمین آمریکا برای عدم تکرار خروج یکطرفه از برجام و تحمل عواقب آن در صورت وقوع چنین وضعیتی بود، 15 اوت پاسخ خود را به متن پیشنویس اتحادیه اروپا به ایالات متحده ارائه کرد.
- فضای مثبت پس از متن پیشنویس
توصیف بورل از واکنش «معقولانه» ایران بار دیگر روزنه امید را در جامعه بینالمللی گشود.
اگرچه واشنگتن 24 اوت پاسخ خود را از طریق اتحادیه اروپا به ایران رساند اما محتویات آن منتشر نشد.
فروپاشی فضای مثبت این روند که به صورت دیپلماسی مکاتبهای ادامه داشت، با عدم ارزیابی سازنده واشنگتن از پاسخ تهران، رقم خورد.
- تنش بین ایران و آژانس
در بحبوحه ارسال پاسخهای ایران و آمریکا، تنشها میان آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) و دولت تهران نیز تشدید شد.
رافائل ماریانو گروسی، رئیس آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرد: ایران به سوالات آژانس درباره سه نقطه از چهار منطقه مشکوک جواب نداده و توضیحات ارائه شده درباره یک منطقه نیز قانع کننده نبوده است. آژانس موفق به یافتن ذرات اورانیوم در سه محلی که ایران درباره آنها به آژانس اطلاع رسانی نکرده، شده است.
پس از گزارش آژانس، تهران تصمیم گرفت دوربین و تجهیزات مشابهی را که آژانس برای نظارت بر تاسیسات هستهای استفاده میکرد، خاموش کند.
به عقیده کارشناسان، این موضوع که مشکل جدی در روند توافق هستهای ایجاد نکرده بود، مجددا به گونهای در دستور کار قرار گرفت تا روابط طرفین را به تیرگی بکشاند.
پس از این تصمیم شدید تهران علیه آژانس بینالمللی انرژی اتمی در گزارشی اعلام کرد: ایران در فاصله گزارش قبلی تا کنونی، تعامل درباره مسائل پادمانی برجسته انجام نداده و پیشرفتی در حلوفصل آنها صورت نگرفته است. تا وقتی ایران توضیحات صادقانه درباره وجود ذرات اورانیوم در تاسیسات اعلامنشده خود ارائه نکند، نسبت به صلحآمیز بودن برنامه هستهای این کشور تردید خواهیم داشت.
