استانبول/ خبرگزاری آناتولی
تحرکات دیپلماتیک کشورهای مختلف، بهویژه ترکیه، قطر، عراق و عمان برای میانجیگری میان واشنگتن-تهران بر سر برجام در آستانه سوم اسفند که ایران اعلام کرده درصورت خودداری آمریکا از لغو تحریمها، پروتکلهای الحاقی را که تاکنون داوطلبانه اجرا میشده، طبق مصوبه مجلس به حالت تعلیق درخواهد آورد، افزایش یافته است.
محمد بن عبدالرحمن آلثانی، وزیر امور خارجه قطر، دیروز در تهران با محمدجواد ظریف، همتای ایرانی خود دیدار کرد. به گفته سعید خطیبزاده، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران «رایزنیهای نزدیکی» بین دوحه و تهران در جریان بوده و این کشور از تلاش قطر برای احیای برجام استقبال میکند.
دیروز همچنین بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان بر آمادگی مسقط برای کمک به توقف تنشها در منطقه تاکید و تصریح کرد: ''ما روابط بسیار خوبی با ایران و آمریکا داریم. کانالهای مستقیم بین تیمهای سیاست خارجی واشنگتن و تهران باز است و هیچ مانعی برای احیای آن وجود ندارد.''
در همین راستا، هفته گذشته مولود چاووشاوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه در دیدار با همتای قطری خود در دوحه خود اعلام کرد که این دو کشور مایل به حل اختلاف واشنگتن-تهران درباره تحریمهای اقتصادی آمریکا علیه ایران و غیره و میانجیگری در این زمینه هستند.
به نظر میرسد بغداد نیز خواهان انجام این ماموریت است. حسن هانیزاده، کارشناس مسائل خاورمیانه در مصاحبه با خبرگزاری «ایلنا» گفته است: ''یکی از پیشنهادهایی که فواد حسین، وزیر امور خارجه عراق به تهران ارائه داده، وساطت بین ایران و عربستان سعودی و ایالات متحده آمریکاست.''
این درحالی است که تا چند روز پیش مقامات ایران، از جمله سخنگوی وزارت امور خارجه این کشور میگفتند که ''برجام نیاز به میانجی ندارد''. قاسم محبعلی، کارشناس روابط بینالملل و دیپلمات سابق ایرانی هم در گفتگو با وبسایت «انتخاب»، خاطرنشان کرده بود که ''واسطهها به دنبال کسب منفعت خودشان هستند.''
این درحالی است که رسانهها و محافل غیردیپلماتیک در ایران گفتمان متفاوتی را دنبال میکنند. روزنامه «اعتماد» به مدیریت الیاس حضرتی نماینده سابق مجلس و از یاران نزدیک مهدی کروبی طی گزارشی با عنوان «اضطراب خاموشی برجام!» نوشته است: ''یک هفته مانده به ضربالاجل ايران، رايزنیها برای بازگشت آمريكا به توافق هستهای به كندی پيش میرود.''
خبرگزاری «ایلنا»، بهعنوان یکی از رسانههای مهم حامی دولت حسن روحانی، رئیسجمهور ایران نیز به نقل از یک استاد آمریکایی علوم سیاسی به نام «ویلیام بیمن» اعلام کرده است: ''اعتماد بسیار کمی بین ایالات متحده و ایران وجود دارد. بنابراین به یک واسطه برای کمک به میانجیگری بین دو ملت احتیاج داریم.''
بعید نیست که تهران علیرغم مخالفت ظاهری با میانجیگری برای حل گره برجام، از برخی کشورها خواسته باشد تا این ماموریت مهم را برایش انجام دهند. در این زمینه میتوان به سخنان دکتر علی بیگدلی، استاد ایرانی روابط بینالملل استناد کرد که در مصاحبه خبرگزاری «ایسنا» گفته است: ''با واسطه کردن قطر و عراق و... نتیجهای حاصل نمیشود.''
-کدام گزینه برای میانجیگری بین ایران و آمریکا محتملتر و مناسبتر است؟
بنابر این باید پرسید چه کسی قرار است بین ایران و آمریکا وساطت کنند؟ در این زمینه چند بلوک تاکنون مطرح شده است: 1. روسیه-چین 2. تروئیکای اروپایی 3. قطر-ترکیه و 4. کشورهایی مانند عراق، عمان و کویت که در ادامه شانس و احتمال هر کدام از موارد مذکور بررسی خواهد شد.
فضای سیاسی ایران به گزینه نخست امید و اعتماد چندانی ندارد. در این زمینه، دکتر افشار سلیمانی، دیپلمات سرشناس ایرانی و سفیر سابق این کشور در باکو در گفتوگو با خبرگزاری آناتولی اظهار داشت: ''چین و روسیه به دلیل تضاد و اشتراک منافع با آمریکا میتوانند از ایران بهعنوان کارت بازی بهرهبرداری کنند.''
دکتر علیاکبر فرازی، سفیر سابق ایران در رومانی و مجارستان در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی شیعه «شفقنا» تاکید کرده است: ''وساطت چین و روسیه نمیتواند راهی باشد که ایران به آن دل ببندد. چین و روسیه مسائل و مشکلات خود را با آمریکا دارند و اگر دخالتی داشته باشند از کارت برجام و جمهوری اسلامی استفاده خواهند کرد تا از آمریکا امتیازی بگیرند.''
از سوی دیگر، سیدمحمدهادی موسوی، کارشناس مسائل و از نویسندگان روزنامه «شرق» به خبرگزاری آناتولی گفت: ''ایران ترجیح میدهد با بلوک چین-روسیه جلو برود، چون پشتوانه محکمی در مذاکرات دارند. شاید به همین دلیل هست که چین و روسیه در این چند روز بیشتر تلاش میکنند. تصمیمگیران اصلی ایران که در دولت ساکن نیستند، روسیه و چین رو قابل اعتماد میدانند و فکر میکنند اگر در سایه آنها سر میز مذاکره بروند، قویتر ظاهر خواهند شد.''
پیرامون بلوک دوم هم حسن بهشتیپور، پژوهشگر تاریخ فعالیتهای هستهای نیز در گفتوگو با خبرگزاری «پانا» با اشاره به اینکه «ظریف پیشنهاد داده است که طرف اروپایی میانجیگری کند» تاکید کرده است: ''مذاکره بهتر است مستقیم باشد. اروپاییها نشان دادهاند که عملا کارهای نیستند و توان لازم را برای حل مشکلات ندارند و نمیتوانند در مقابل سیاستهای آمریکا بایستند.''
خطیبزاده، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز در پاسخ به پیشنهاد فرانسه بهعنوان یکی از اضلاع تروئیکای مذکور برای وساطت بین ایران و آمریکا تصریح کرده است: ''در خصوص اروپا قدم اول این است که اروپاییها به تعهدات خود برگردند؛ چرا که یکی از طرفهای نقض برجام کشورهای اروپایی هستند.''
سلیمانی نیز به «آناتولی» گفت: ''با توجه به سابقه و عملکرد اروپاییها در روند امضا و اجرای برجام و همچنین منافع و مواضع مشترک آنها با آمریکا، میانجیگری تروئیکای اروپایی چشمانداز مثبتی ندارد.''
موسوی اما در ادامه گفتوگویش با آناتولی اظهار داشت: ''تروئیکای اروپایی بهتر میتواند عمل کند، چون تضاد منافع با بقیه کشورهای خاورمیانه ندارند.''
با توجه به پیشینه مذاکرات سال 2009 بین ایران-آمریکا در مسقط، از عمان بهعنوان یکی از گزینههای محتمل برای این ماموریت یاد میشود و این کشور رسما در این زمینه ابراز تمایل و آمادگی کرده است. با این وجود، تحقق گزینه عمان بعید است. وبسایت «مشرق نیوز» سپاه پاسداران با انتشار گزارش از بنیاد آمریکایی «دفاع از دموکراسیها» با اشاره به روابط اسرائیل-عمان و سفر بنیامین نتانیاهو به مسقط و فوت سلطان قابوس این کشور را گزینه بیطرفی ندانسته است.
در مورد مزیت بلوک سوم (قطر-ترکیه) دکتر سلیمانی در ادامه گفتوگویش با «آناتولی» ضمن تاکید بر اینکه «اولویت برای بنده، مذاکره مستقیم بین ایران و آمریکا حتی برای شروع بهصورت پنهان و سپس حرکت در مسیر دیپلماسی آشکار است» گفت: ''اما اگر قرار است میانجیگری صورت بگیرد بهتر است کشوری که همسطح یا پایینتر از ایران است یا اشتراک منافع زیادی با کشورمان دارد، انتخاب شود.''
وی افزود: ''قطر از سایر کشورهای مذکور برای میانجیگری مناسبتر است. ایرانی زمانی که مصر، عربستان سعودی و متحدانش قطر را تحریم کردند، از این کشور حمایت کرد. بنابراین دوحه نسبت به تهران احساس دین میکند که میتواند سبب تلاش صادقانهتر مقامات قطری در میانجیگری میان ایران و آمریکا بشود.''
این کارشناس روابط بینالملل درباره نقشی که آنکارا نیز در این زمینه میتواند ایفا کند، تصریح کرد: ''ترکیه بعد از قطر به دلیل منافع و مواضع مشترک در زمینههای مختلف با ایران و تضاد منافع کمتر با این کشور میتواند میانجی نسبتا مناسبی باشد. حضور ترکیه در قطر تاحدی میتواند به نفع ایران و میانجیگری قطر نیز باشد.''
در پایان میتوان گفت که دلایل و قرائن دیگری نیز گزینه «قطر-ترکیه» را تقویت میکند؛ هر دو کشور با آمریکا و ایران رابطه حسنه دارند و هیچکدام مایل به تحریم این کشور نبوده و نیستند. علاوه بر این، آنکارا مهمترین و بزرگترین متحد استراتژیک دوحه به شمار میرود و اگر قطر برای بهبود روابط ایران-ایالات متحده وساطت کند، گویی ترکیه این ماموریت را انجام داده است. برای همین است که وزرای امور خارجه ترکیه و قطر با هم در دوحه پیشنهاد میانجیگری میان ایران و آمریکا را ارائه کرد
