شیوع بیشتر فقر در سایه کرونا: ایران و عراق

استانبول/ شریفه آکینجی/ خبرگزاری آناتولی

روند افزایش شمار مبتلایان به ویروس کرونا همزمان با کشورهای سراسر جهان در خاورمیانه نیز صورت ترسناکی به خود گرفته است. در دوره‌ای که پاندمی گسترش یافته و خطر آن روز به روز در حال تشدید است، اقتصاد کشورها و مردم آنها نیز با تهدید بزرگی روبرو هستند، تهدیدی به نام فقر.

فقر مشکلی دیرین است که امروز به دلیل شیوع ویروس کرونا بیش از پیش خودنمایی می‌کند، مشکلی که حل آن دشوار به نظر می‌رسد. در این میان فقرا هستند که بیشترین پیامدهای مخرب کرونا را احساس می‌کنند، با شیوع این ویروس هر روز بر جمعیت فقیر جهان افزوده می‌شود. مشکل فقر در کشورهای ایران و عراق بر مشکلات پیشین نیز افزوده شده است.

همه‌گیری کرونا بیشترین آسیب را به قشری که در مشاغل غیررسمی فعالیت دارند، وارد کرد. مشاغل غیررسمی یک مشکل ساختاری در حوزه اشتغال به شمار می‌رود که ناشی از تخصیص نادرست منابع و استفاده ناکارآمد از خدمات دولتی بوده و کارکنان آن از بیمه‌های خدمات درمانی، خسارت‌های مالی و غرامت‌های بدنی و بیکاری محروم هستند. این مشکل توسعه و رشد کشورها و چشم انداز آنها برای کاهش فقر را با خطر مواجه می‌کند. براساس تحقیقاتی که توسط بانک جهانی در سال 2014 انجام شده، میزان اشتغال غیررسمی در عراق 64.4 درصد و در ایران 65.8 درصد اعلام شده است. [1] به دلیل بی ثباتی حاکم در منطقه، اطلاعات به روزی در این خصوص وجود ندارد. بین اشتغال غیررسمی و بیکاری رابطه مثبت وجود دارد. بنابراین، نرخ بالای بیکاری در ایران و عراق نشان می‌دهد که اشتغال غیررسمی بالاتر از داده‌های آماری سال 2014 است. اشتغال غیررسمی آسیب پذیری مردم را نسبت به پاندمی افزایش می‌دهد.

فقر چند بعدی یعنی محرومیت 33 درصدی افراد از نیازهای اساسی مثل آموزش، سلامت و استانداردهای زندگی. شاخص فقر چند بعدی که به عنوان مولفه‌ای برای نشان دادن محرومیت شدید طراحی شده، سال 2014 برای عراق 13.3 درصد و سال 2018 نیز 8.6 درصد اعلام شده است. این شاخص در شهرهای مختلف عراق تفاوت‌های فاحشی دارد. شاخص فقر چند بعدی برای شهرهای میسان 17 درصد، بصره 13.8 درصد، المثنى ‎ 13.8 درصد در بالاترین میزان و برای شهرهای سلیمانیه 2.3 درصد، اربیل 3.5 درصد و دیاله 4 درصد عنوان شده است. در این میان آنچه جلب توجه می‌کند این است که شهرهایی که بالاترین میزان فقر چند بعدی را دارند، شهرهای نزدیک به کشور همسایه عراق، ایران هستند.

جمعیت فقیر عراق در سال 2018 ده میلیون نفر معادل 20 درصد جمعیت این کشور اعلام شد، براساس آخرین گزارش وزارت برنامه‌ریزی عراق، نرخ فقر در سراسر این کشور به دلیل شیوع ویروس کرونا به 31.7 درصد افزایش یافته است (نرخ فقر برای کودکان زیر 18 سال 38 درصد). این میزان با شیوع ویروس کرونا شاهد افزایش یک و نیم میلیونی دیگر بوده و قانون منع تردد در عراق بیشترین تاثیر را بر روی آنها گذاشته است. دلیل این امر بی‌‌شک این است که اغلب مردم عراق در مشاغل غیر رسمی فعالیت کرده و روزمزد هستند.

هفته گذشته، بانک جهانی در شماره جدید خود مقاله‌ای در مورد فقر مردم عراق منتشر کرد. بر اساس این مقاله شیوع ویروس کرونا و افت قیمت نفت شوک دو برابری به اقتصاد عراق وارد کرده که مردم را به فقر سوق داده است. حتی طبق خوش‌بینانه‌ترین سناریو حدود 6 میلیون عراقی دیگر با مشکل فقر روبرو خواهند شد. همچنین احتمال می‌رود در صورت کاهش حقوق کارکنان دولت و بازنشستگان ، 0.4-1.7 میلیون عراقی به جمعیت فقیر این کشور افزوده شود.

فقر در ایران که بیشترین شمار قربانیان ویروس کرونا در خاورمیانه را دارد، ساختاری اجتناب ناپذیر و پایدار به خود گرفته است. بانک جهانی برای نظارت بر پیشرفتهای حاصل شده در زمینه مبارزه با فقر نیاز به تعیین خط فقر «مطلق» در کشورهایی با رفاه بالا دارد. برای این منظور، با در نظر گرفتن خط فقر در کشورهای با درآمد متوسط​​، دو خط فقر جدید معرفی کرده است. اولین آن قدرت خرید برای هر فرد 3.20 دلار در روز در سال 2011 و دومین آن نیز قدرت خرید برای هر فرد 5.50 دلار در روز در سال 2011 اعلام شده است. براساس جدول برآوردهای بانک جهانی در سال 2017، سیزده درصد جمعیت ایران که با درآمد کمتر از 5.5 دلار در روز زندگی می‌کنند و در گروه درآمد متوسط ​​قرار دارند.[2] براساس داده‌های خطر فقر مطلق که در جدول زیر آمده است، جمعیت فقیر در ایران با درآمد کمتر از 5.5 دلار در روز 10.392 نفر و جمعیت با درآمد کمتر از 3.20 دلار در روز 2.21 میلیون نفر است. در ایران آمار کودکان بازمانده از تحصیل در دبستان به 1 درصد و آمار والدینی که تحصیلات ابتدایی ندارند نیز به 4.4 درصد می‌رسد. از سوی دیگر 1.6 درصد افراد به آب آشامیدنی و 2 درصد افراد نیز به خدمات بهداشتی دسترسی ندارند.

با وجود داده‌های فوق، نرخ فقر چند بعدی که شامل محرومیت از نیازهای اساسی مثل آموزش، سلامت و استانداردهای زندگی بوده و جمعیتی که درآمدشان کمتر از 1.90 دلار در روز است، زیر 1 درصد است.

منبع: بانک جهانی

مشکلات ساختاری اقتصاد ایران با از سرگیری تحریم‌های آمریکا در سال 2018 و شیوع ویروس کرونا در این کشور در فوریه سال 2020 عمیق‌تر و شرایط دشوار زندگی بیش از پیش سخت شده است. تورم بالا ناشی از تحریم‌ها، کاهش ارزش ریال در برابر دلار و نرخ بالای بیکاری با شیوع کرونا شدت یافته است. این وضعیت تأمین نیازهای روزمره مردم ایران را با مشکل مواجه کرده و باعث افزایش نرخ فقر شده است.

نرخ بالای بیکاری و تورم در یک کشور مشکلات اقتصادی اجتماعی در پی داشته و چشم‌اندازی درباره وضعیت شهروندان آن کشور ارائه می‌دهد. براساس شاخص بین‌المللی فلاکت که بر اساس نرخ بیکاری و تورم محاسبه می‌شود، ایران که در سال 2017 در رتبه یازدهم قرار داشت، به دنبال تحریمها به سرعت فقیرتر شده و به‌عنوان سومین کشور بدبخت جهان در سال 2018 و دومین کشور در سال 2019 اعلام شد. این درحالیست که به گزارش مرکز آمار ایران، 4.6 میلیون در طول پاندمی کرونا شغل خود را از دست داده‌اند. [3] با توجه به اینکه افرادی که شغل خود را از دست داده‌اند، عمدتا سرپرست خانواده بوده و هزینه‌های آنها را تامین می‌کنند، این واقعیت است که بیش از 20 میلیون نفر به دلیل افزایش هر روزه هزینه‌های زندگی با خطر فقر مطلق مواجه هستند.

شرایط برای عراق و ایران که هر روز موج جدیدی از پاندمی را تجربه می‌کنند ، دشوارتر می‌شود و احتمال اینکه از هر دو نفری که با فقر مطلق مواجه هستند، تنها یک نفر زنده بماند، روز به روز در حال افزایش است. امروز که پاندمی کرونا در حال گسترش بوده و نظم عمومی را برهم زده، عراق و ایران نیازمند اصلاحات ساختاری بلند مدت که از شهروندان‌شان محافظت و مراقبت کرده و در راستای منافع عمومی باشد، هستند.

منابع:

[1] World Bank, https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/19905/902710PUB0Box30see0also066110067590.pdf

[2] https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.UMIC?locations=IR

[3] https://www.amar.org.ir/Portals/1/releases/lfs/LFS_Spring_1399.pdf

* این گزارش تنها بیانگر نظر نویسنده است و بازتاب دیدگاه خبرگزاری آناتولی نیست.

[شریفه آکینجی در مرکز "مطالعات استراتژیک خاورمیانه" در حوزه اقتصاد و اقتصادسنجی کشورهای خاورمیانه مشغول فعالیت است.]