Deneysel verilere dayanarak yapılan bir araştırma, 'dezenformasyona karşı önceden uyarılan sosyal medya kullanıcılarının, yanıltıcı içeriklerden daha az etkilendiği' sonucunu ortaya koydu. Araştırmada, dezenformasyona karşı 'aşılanan' bireylerin; seçim, doğal afet ve çatışma gibi dönemlerde yoğunlaşan sahte haber akışına karşı bir bağışıklık geliştirdiği belirtildi. "Önceden çürütme" (Prebunking) ve "Psikolojik Aşılama" (Inoculation) yöntemlerinin önemine ve çalışma prensiplerine odaklanan araştırma, Dewey Square Group ve Innovating for Public Good adlı iki düşünce ve danışmanlık kuruluşu tarafından yürütüldü. "Dezenformasyonla Mücadele: 2026 ve Sonrası İçin Stratejiler" adlı çalışmanın tamamı, kamuoyuyla da paylaşıldı. 

'Aşılama' teorisi, tıp bilimindeki aşı mantığıyla aynı prensibe dayanıyor: İnsan zihnine, henüz manipülatif bilgiyle karşılaşmadan önce bu bilginin zayıflatılmış bir örneği ve kullanılan taktik sunuluyor. Böylece kullanıcılar, gerçek hayattaki benzer dezenformasyonla karşılaştıklarında, zihinsel bağışıklıkları devreye giriyor.

'Önceden çürütme' tekniği ise daha geniş bir şemsiye kavram niteliği taşıyor ve kişinin yanlış bilgiyle karşılaşmasından önce devreye sokulan her müdahaleyi kapsıyor.

Psikolojik aşılama iki ana bileşenden oluşuyor:

• Ön Uyarı (Forewarning): Kullanıcıya yakında manipülatif veya yanıltıcı bir içerikle karşılaşabileceğini bildirmek ve zihinsel savunma mekanizmasını harekete geçirmek.
  
  
• Çürütme Hazırlığı (Refutational Preemption): Yanıltıcı iddianın ya da kullanılan manipülasyon tekniğinin zayıflatılmış bir örneğini göstererek, bunun neden ve nasıl yanıltıcı olduğunu açıklamak.

Çalışma kapsamında, 'aşılama' teorisinin etkisini ölçme amacıyla bir deney yürütüldü. Bir dezenformasyon biçimine karşı gelişen bağışıklığın, başka yöntemlere karşı da savunma mekanizması oluşturduğu saptandı.

AB Seçimleri Deneyi

2024 Avrupa Parlamentosu seçimleri öncesinde Google/Jigsaw ortaklığıyla yürütülen deney, 5 Avrupa ülkesinde 120 milyondan fazla YouTube kullanıcısına ulaştı.

12 AB ülkesinde yaklaşık 20.000 katılımcıyla yapılan paralel kontrol deneylerinde, 50 saniyelik kısa videoların kullanıcıların manipülatif içerikleri ayırt etme ve doğru içerikleri paylaşma kararlarını anlamlı düzeyde artırdığı görüldü. 'Günah keçisi yaratma' tekniğini tespit etmeyi öğrenen bir kullanıcının, 'bağlamdan koparma' gibi farklı bir yöntemle yayılan dezenformasyonu ayırt etme yeteneğinin de geliştiği gözlemlendi. Önceki çalışmalar çoğunlukla gençlere odaklandığı için katılımcıların tamamı 45 yaş ve üzeri bireylerden seçildi. Yaklaşık 50 saniyelik uzun formatlar daha tutarlı sonuçlar verdi, izleyicilerin gerçek ile manipülatif içeriği ayırt etme yetisinin geliştiği tespit edildi.

Instagram Akışı Saha Deneyi

2026 yılında Cambridge Üniversitesi'nden Sander van der Linden ve ekibinin Birleşik Krallık'ta 375.000'den fazla Instagram kullanıcısına ulaştığı 19 saniyelik sponsorlu video çalışması, dikkat sürelerinin son derece kısa olduğu sosyal medya akışında dahi başarısını kanıtladı:

Anketi yanıtlayan 806 kişide, aşılanan grupta duygu istismarını tespit etme oranı %59,6 olurken, kontrol grubunda bu oran %38,2'de kaldı. Aşının duygusal manipülasyona karşı korumada 21 puanlık artış sağladığı gözlemlendi.

Aşının koruyucu etkisinin 5 ay sonra yapılan ölçümlerde dahi sürdüğü görüldü.  Müdahalenin maliyeti ise bin gösterim başına yaklaşık 8,25 dolar, yani 100 bin kişiye ulaşmak için yaklaşık 825 dolar olarak hesaplandı.

Hatırlatıcı Doz Şart

2024 yılında gerçekleştirilen araştırmalar, aşı videolarından kazanılan bağışıklığın 48 saat ila 10 gün içinde eridiğini gösteriyor. Uzmanlar, koruyucu etkinin kalıcılığını belirleyen temel faktörün, motivasyondan ziyade hafıza olduğunu kaydediyor. Kalıcı bir dezenformasyon bağışıklığı için ‘Hatırlatıcı Dozlar’ yönteminin önemi vurgulanıyor. Tek videoluk paylaşımlar yerine, belirli aralıklarla tekrar eden teyit videolarının ve paylaşımlarının daha uzun süreli koruma sağladığı açıklanıyor. Paylaşımların ardından kullanıcılara kısa anket ve testler sunmanın, bilgiyi pekiştirdiği belirtiliyor. Kullanıcıya, bir içeriği paylaşmadan önce "Bu bilgi ne kadar doğru olabilir?" sorusunu hatırlatan minik uyarılar eklemenin, yanlış bilgi paylaşımını %14,6'ya varan oranlarda düşürdüğü gözlemleniyor.