İnsanın bazı konulara tepkisini test etmek için gerçekleştirilen sosyal deneyler, yanlış uygulama ve sunum nedeniyle dezenformasyona yol açabilir.

DUYGULARLA OYNAMAK

Sosyal medya, sosyal deney videolarıyla dolu. Milyonlarca görüntülenme alan, etkileşim yaratan videolar, yer yer haber bültenlerine giriyor. Duygusal bir iklime sahip videolar, dayanışma, merhamet, yardımseverlik gibi değerleri yansıtıyor. Toplumdaki, "İnsanlık ölmüş" ya da "İnsanlık ölmemiş" duygusunu tetikliyor.  

SOSYAL DENEY NEDİR?

Araştırılan bir konuda kontrollü koşullar altında toplumun tepkilerini anlama çabası, sosyal deneye karşılık gelir. Sosyal deney, sosyal etkiyi, davranışı, ilişkiyi analiz etmeye, gerçekliği görebilmeye yarar. Bir değişkenin insan davranışına etkisini ölçümleyebilir.

Ancak sonucun, eksik, yanıltıcı, abartılı ve çarpıtılarak sunulması, yanlış anlamalara neden olabilir. Bu durumda kişi, yanlış bir algıya kapılabilir, manipülasyona ve dezenformasyona karşı savunmasız hale gelebilir.

Araştırmacının, bir sosyal deneyde yöntemlerini açıklaması, bulgularını raporlaması, güvenirliğini koruması ve şeffaflığa özen göstermesi önemli. Etik kuralları ve bilimsel yöntemleri benimsemesi, sosyal deneyde yer alan kişilerin haklarına, rızasına, gönüllülüğüne ve gizliliğine dikkat etmesi gerek.

Prensipli ve tedbirli davranmazsa, sosyal deney maksadını aşabilir ve aldatabilir.

SOSYAL DENEY ÖRNEKLERİ

Sosyal medyada nice örneğe rastlıyoruz. Çeşitli amaçlarla gerçekleştirilen, gerçek sanılan ama kurgu çıkan birçok sosyal deney var.

Bir youtuber'ın "Açım bana para verir misin?" demesi üzerine sokakta su satan çocuğun tüm parasını verdiği video. Çok sayıda sosyal medya kullanıcısı, çocuğa ulaşmak ve yardım etmek istedi. Gerçek sonradan anlaşıldı, her şey bir kurgudan ibaretti.

Cep telefonuyla çekilen ve ünlü bir şefin lokantadan kovulduğunu gösteren kayıtlar, bir süre gerçek sanılarak sosyal medyada gündem yarattı. Videoda yemekleri eleştiren ve "Parasıyla değil mi abi?" diyen şef, "Yemek kalmadı, servisi kapattık." denilerek zorla dışarı çıkarıldı. Bir belgeselde yer alan videonun kurgu olduğu sonradan anlaşıldı.

Bir başka sosyal deney ise bir kız çocuğuyla bir annenin duygusal kucaklaşma videosuydu. Videoda bir kadın, kendisini kaybettiği annesine benzeten ve "Anne" diyerek sarılan bir kız çocuğuyla kucaklaştı. Video sosyal medyada gündem yarattı ve gerçek sanılarak çok sayıda etkileşime neden oldu. Videonun sonradan sosyal deney olduğu ortaya çıktı ama hala gerçek sanılabiliyor.  Örnekler, sosyal deney yöntemiyle oluşturulan içeriklerde izlenme hedefinin öne çıktığını ortaya koyuyor.

NEDENLER DEĞİL İZLENİRLİK ÖNEMLİ

Atatürk Üniversitesi İletişim Fakültesi'nden Doç. Dr. Şeyma Bilginer Erdoğan, medya ve kamuoyu ilişkisi bağlamında sosyal medya deneyleri hakkındaki çalışmasında sosyal deneyi, "Özellikle toplumsal konulara odaklanmış, toplumsal davranışları anlama nedeniyle laboratuvar ortamından çıkıp, alana uygulanan deneyler." olarak nitelendiriyor. Şeyma Bilginer Erdoğan, "Sosyal medya deneylerinde dikkat çeken nokta, insan davranışlarının nedenleri üzerinde durmaktan ziyade, toplum tarafından iyi veya hoş görülmeyen davranışların, izleyiciler üzerinde bıraktığı etkiye dayanarak izlenirliğini artırmaktadır. Veya deneyden haberi olmayan kişilerin gerçekleşen olay veya durum karşısında toplum tarafından onaylanmayan davranış ortaya koyması söz konusu olabilmektedir." diyor.

ÖNGÖRÜLEBİLİR VE ÖNGÖRÜLEMEZ SONUÇLAR

Çoğu zaman sosyal deneyde denekler, bir deneyde olduklarının farkında olmaz. Hatta sosyal etkiyi test etmek adına farklı karakterler kullanılabilir ve çeşitli senaryolar da kurgulanabilir. Aynı şekilde videoyu izleyen de genelde bir sosyal deneyin parçası ya da takipçisi olduğundan habersizdir.

Bunun için özellikle sosyal medya videoları aracılığıyla yapılan sosyal deneyler, toplumda öngörülebilir veya öngörülemez sonuçlar yaratabilir. Bu sonuçların sorumluluğu ise araştırmacıya aittir.