'Habercilik' temel olarak  enformasyon haline dönüştürülmüş bilgilerin aktarım sürecidir. Bu sayede bireyler dünya üzerinde gerçekleşen olaylar hakkında bilgi edinip sebep-sonuç ilişkisi kurabilir ve ortaya çıkabilecek risklere karşı pozisyon alabilir. 

Bu kapsamda başta muhabirler olmak üzere bütün basın mensupları, enformasyon sürecini gazeteciliğin temel formlarını kullanarak yürütmektedir. Bahsedilen bileşenler birçok kişinin öyle yada böyle defalarca işittiği 5N1K formülüne dayanmaktadır. Eğer bu unsurlara bir haber metninde yer verilmiyorsa, ortada güvenilir herhangi bir metin yok demektir. Peki haberciliğin yapı taşları durumunda olan bu formül ne anlam ifade etmektedir?

BU SORULAR CEVAPLANMALI 

5N1K aslında onlarca yıldır haberciliğin ana unsurlarını oluşturan bir takım sorulara karşılık gelmektedir. Bu sorular şöyle sıralanabilir;

Ne?
Neden?
Nasıl?
Nerede?
Ne zaman?
Kim?

Bu altı soru iletişim fakültesinin kapısından giren her gazetecilik öğrencisinin karşı karşıya kalacağı ilk derslerden biridir. Üzerinde çalışılan bir haberin, okuyucuyu her anlamda aydınlatılabilmesi ve sağlam bir zemine oturtulması için bu soruları yanıtlaması gerekmektedir. 

Ancak internetin hayatımıza girmesi, her sektörde köklü değişikliklere yol açtığı gibi medyayı da derinden etkiledi. Dijitalleşmeyle beraber artık bireyler habere erişmek için gazeteyi değil, sosyal medyayı veya internet sitelerini kullanmaya başladı. Temel gazetecilik faaliyeti bu noktaya evrildiği sırada, haberciliğin en önemli unsurlarından biri olan 5N1K ise önemi yitirdi.

ÖRNEKLERLE YENİ MEDYA HABERCİLİĞİ

İletişim teknolojilerinde yaşanan gelişmelerle beraber internet haberciliği özellikle 2000'li yıllardan sonra büyük dönüşümler yaşadı. Ayrıca sosyal medyanın da hayatımıza girmesiyle, haberlerin yayılma hızı ana akım medyanın sağladığından çok daha büyük bir sürat kazandı. Ancak bu hız beraberinde ciddi bir güven krizi doğurdu.

İnternette haberi daha hızlı vererek, daha fazla tıklanma arzusu ve bu sayede reklam gelirlerini artırma çabası haber editörleri üzerindeki baskıyı artırdı. Normal şartlarda bir muhabir, meydana gelen olayla ilgili gazetecelik reflekslerini harekete geçirerek konuyu her açıdan ele almaya ve aydınlatmaya gayret ederken, internet haberciliği için aynı şeyi söylemek mümkün değil. Editör, bilgisayar başındayken bütün soruların yanıtlarını bulabilmek için her türlü kaynağa erişim sağlayamıyor. 

Temelde yapılan, açık kaynaklardan alınan verileri düzenleyerek okuyucuya sunmak olarak ifade edilebilir. Kendisinden beklenen en kısa sürede haberi yayımlaması ve olabildiğince fazla okuyucuya ulaştırmasıdır. Bu nedenle internet editörü, cevabını bulamadığı soru işaretlerini görmezden gelmek zorunda kalıyor. 

Başta Twitter olmak üzere sosyal medyada yürütülen internet haberciliği ise genellikle bir veya birkaç kişinin yürüttüğü faaliyetlerden ibarettir. Çoğu zaman haberi paylaşan kişiler, açık kaynaklardan elde edilen bilgileri, herhangi bir doğrulama gereği duymadan paylaşarak daha fazla takipçi sayısına veya beğeniye ulaşmayı hedeflemektedir. Bu hıza adapte olma çabası, çoğu zaman 5N1K kapsamında sorulması gereken soruların ve aranması gereken cevapların arka plana atılmasına neden olmaktadır.

5N1K'nın önemsiz hale gelişiyle ilgili aşağıdaki haber iyi bir örnek teşkil etmektedir; 

6 Kasım tarihinde bir haber sitesi, "Parasını alamayan çalışan şirketi yıktı" başlıklı bir haber yayınladı. Metinde "Görüntüler yurt dışından. İnşaatta çalışan adam ücretini alamadığı gerekçesiyle şirketi bastı. Kullandığı inşaat aracıyla şirketi yerle bir eden John isimli adamı mesai arkadaşları da ikna edemedi. Öfkeden adeta deliye dönen adam, kendisine seslenenlere aldırış etmeden şirketi tanınmaz hale getirdi. Kendisini ikna etmek isteyen bir kişi de son anda aracın altında kalmaktan kurtarıldı. Öfkesi uzun süre dinmeyen adam olay yerine gelen polislere teslim oldu" ifadelerine yer verildi. 

Haberde yer alan ifadelerin çoğu, editörün aslında paylaştığı görüntünün arka planındaki gerçeklerin farkında olmadığına işaret ediyor. Olayın nerede gerçekleştiği sorusuna gerçek bir cevap verilememiş ve sadece 'görüntüler yurt dışından' yazılmış. Ayrıca bu çalışanın iş makinasıyla 'hangi tarihte' bu 'şirkete' daldığına dair bir açıklama da yok. 

Her şeyden önce olay yeni değil. Görüntüler 22 Ocak 2019 tarihinde İngiltere'nin Liverpool kentinde kaydedildi. Maaş ödemesi geciken bir makina operatörü, çalıştığı şirketin değil, yeni yapılan otel binasının lobisini yıktı. Bu bilgilere ulaşabilmek için, videoyu Google görsellerde geriye dönük aratmak yeterli oluyor.

Aynı site, 13 gün sonra 19 Kasım tarihinde Twitter üzerinden yeni bir paylaşım daha yaptı. "Parasını alamayan işçi çalıştığı firmayı yıkmıştı. O anların bina içinden çekilen görüntüleri de ortaya çıktı" yazarak, eski haberi yeniymiş gibi paylaşmaya devam etti. Haberi temellendirecek soruların çoğuna yine cevap verilemedi. 

Elbette bir internet editörü veya muhabir, her olayın yaşandığı bölgeye gidemez, kendisi birinci elden veri toplayamaz. Ancak bugün ona hız kazanması için baskı yapan internet teknolojisi, aynı zamanda bilgiye erişmede sınırsız imkanlar sunmaktadır. Yukarıdaki haber bunun en basit örneklerinden biridir. İnternet editörünün tek yapması gereken, olayı geçmişte aratarak işin gerçek yüzünü keşfetmektir.

Bu nedenle karşı karşıya kalınan bir olayla ilgili haberi ortaya çıkartan gazeteci de olsanız, onu okuyan bir vatandaş da olsanız elinizdeki metni 5N1K kapsamında değerlendirin. Haberde "Ne, neden, nasıl, nerede, ne zaman, kim" sorularının yanıtlarını arayın. Çünkü eğer size sunulan metinde bu sorularının cevaplarını bulamıyorsanız, haberi size ileten kişi veya kişiler de aslında gerçeği bilmiyor olabilir.