جيهان, شیکردنەوە

شیكردنه‌وه‌- پێویسته‌ به‌ چ شێوه‌یه‌ک لێكدانه‌وه‌ بۆ راگه‌یه‌ندراوه‌كه‌ی بایدن له‌باره‌ی رووداوه‌كانی ١٩١٥ بكرێت؟

- لە نێوان هەردوو وڵاتدا لە زۆر بابەتدا جیاوازی بۆچوون هەبوو، لەگەڵ ئەوەشدا بایدن کێشەیەکی نوێی بۆ ئەو کێشانە زیادکرد کە هەن و، تا کۆتاییش چاوەڕوان نەدەکرا پەیوەندییەکان بگەیەندرێتە ئاستێک کە چاکناکرێتەوە.

Prof. Dr. Yıldız Deveci Bozkuş |   | 28.04.2021
شیكردنه‌وه‌- پێویسته‌ به‌ چ شێوه‌یه‌ک لێكدانه‌وه‌ بۆ راگه‌یه‌ندراوه‌كه‌ی بایدن له‌باره‌ی رووداوه‌كانی ١٩١٥ بكرێت؟

Istanbul

ئیستانبوڵ - AA یڵدز ده‌ڤه‌جی بۆزكوش

دوای ئەوەی جۆ بایدن لە ٢٠ی کانوونی دووەمدا پۆستی سەرۆکایەتی ئەمریکای وەرگرت، قۆناغێکی نوێ لە پەیوەندییەکانی تورکیا-ئەمریکا دەستیپێکرد. ئەوە ئاشکرا و دیار بوو کە لە نێوان هەردوو وڵاتدا لە زۆر بابەتدا جیاوازی بۆچوون هەبوو، هەر لە دەرکردنی تورکیا لە پرۆژەی ئێف-٣٥، سزاکانی یاسای بەرەنگاربوونەوەی دوژمنانی ئەمریکا بە رێگەی سزا (CAATSA)، بابەتی ئێس-٤٠٠، مانۆڕی هاوبەشی ئەمریکا-یۆنان، رووداوەکانی قەرەباخ، رێککەوتنی بەرگریی ئیسرائیل-یۆنان، ئازادبوونی فرۆشتنی چەک لە لایەن ئەمریکاوە بە ئیدارەی باشووری قوبرسی رۆمی، پشتیوانی ئەمریکا بۆ رێکخراوە تیرۆریستییەکان لە سووریا، بابەتی فەتۆ، پێشهاتەکانی باکووری عێراق و لیبیا. لەگەڵ ئەوەشدا بایدن کێشەیەکی نوێی بۆ ئەو کێشانە زیادکرد کە هەن و، تا کۆتاییش چاوەڕوان نەدەکرا پەیوەندییەکان بگەیەندرێتە ئاستێک کە چاکناکرێتەوە. بایدن لە ٢٤ی نیساندا پەیامێکی بۆ یادی رووداوەکانی ١٩١٥ بڵاوکردەوە و، تیایدا دەستەواژەی ''کۆمەڵکوژی'' بەکارهێنا.

هەرچەندە ئەگەر پێشبینی ئەوە نەدەکرا بایدن هەڵەیەکی مێژوویی وا بکات، بەڵام لە دوای هاتنە سەر دەسەڵات بەتایبەتی ئەنجامنەدانی دیدار لەگەڵ تورکیا کە هاوپەیمانییەتی لە ناتۆدا، ئاماژەی بە کەشی ساردی نێوانیان دەکرد.

دوای ئەوەی بایدن لە ٢٤ی نیساندا پەیامەکەی بڵاوکردەوە، باڵیۆزی ئەمریکا لە ئەنقەرە، دەیڤد ساتیرفیڵد بانگهێشتی وەزارەتی دەرەوەی تورکیا کرا لەسەر ئەو بابەتە و باس لە کاردانەوەی رەوای ئەنقەرە کرا.

هەروەها وەزارەتی دەرەوەی تورکیا، راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و تیایدا ئاماژەی بەوە کرد دەستەواژەکانی بایدن کە رووداوەکانی ١٩١٥ی بە کۆمەڵکوژی ناساندووە قبوڵ ناکات و بە توندی ئیدانەی کرد.

- چ شتێک کاریگەربوو لەسەر دەرکردنی بڕیارەکەی ٢٤ی نیسان؟

لە دوای رۆناڵد ریگان لە ساڵی ١٩٨١دا، جۆ بایدن یەکەم جارە وەک سەرۆکی ئەمریکا رووداوەکانی ١٩١٥ بە کۆمەڵکوژی ناوزەند دەکات، کە زیاد لە هۆکارێک کاریگەری لەسەر ئەو بڕیارە هەیە. بەڵام لێرەدا گرنگترین هۆکار لەگەڵ ئەو راگەیەندراوەدا ئەوەیە کە بەرژەوەندییە سیاسییە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی کردە فیدا و چووە رێگایەکەوە کە گەڕانەوەی نییە. بڕیارەکەی ٢٤ی نیسانی ئەمریکا، لە رۆژانی داهاتوودا کاریگەری جددی دەبێت لەسەر پەیوەندییەکانی تورکیا-ئەمریکا و تورک-ئەرمەن. باشە، چی گۆڕا لە ئەمریکا کە ئەو بابەتەی هەموو ساڵێک کە بە ''کارەساتە گەورەکە'' ناودەبرا لە ٢٤ی نیسانی ٢٠٢١دا وەک ''کۆمەڵکوژی'' ناوزەند کرا.

لێره‌دا به‌ر له‌ هه‌ر شتێك پێویسته‌ سه‌رنج بخرێته‌ سه‌ر هه‌ڵوێستی پێداگیرانه‌ی سه‌رۆكی ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران، نانسی پێلۆسی و كاریگه‌ریی جێگری سه‌رۆكی ئه‌مریكا، كامالا هاریس. هه‌موو كه‌س ده‌زانێت كه‌ لۆبی ئه‌رمه‌نی له‌ ئه‌مریكا و ته‌واوی جیهان چه‌ندین ساڵه‌ چالاكییه‌كانیان چڕ كردووه‌ته‌وه‌ له‌باره‌ی رووداوه‌كانی ١٩١٥ و چه‌ندین بابه‌تی دیكه‌. ناكرێ به‌هێزی لۆبی ئه‌رمه‌نی له‌ رووی ئابووری هاوتای هێزی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ و ناوخۆی لۆبی ئه‌رمه‌نی له‌بیر بكرێت. به‌كارهێنانی ئه‌و گوزاره‌یه‌ له‌لایه‌ن بایدنه‌وه‌، كاریگه‌ری گرنگی هێزی ئابووری لۆبی ئه‌رمه‌نی و گوشارخستنه‌ سه‌ر له‌ سیاسه‌تی ناوخۆدا له‌سه‌ر هاریس و پێلۆسی لێ ده‌خوێندرێته‌وه‌.

پێشتریش ئه‌نجوومه‌نی پیران كه‌ باڵی سه‌ره‌وه‌ی كۆنگرێسه‌ و كۆنگرێسیش له‌ ٤٩ له‌ ٥٠ ویلایه‌ته‌كه‌ی ئه‌مریكا بڕیاری ناساندنی رووداوه‌كانی ١٩١٥ به‌ كۆمه‌ڵكوژی دابوو. به‌ڵام په‌یوه‌ندیدار به‌م بڕیاره‌ له‌ سیاسه‌تی ناوخۆدا به‌ڵێندانی بایدن له‌ كاتی هه‌ڵمه‌تی بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردندا به‌ لۆبی ئه‌رمه‌نی كاریگه‌ری زۆره‌. هه‌رچه‌ند ئه‌م هه‌نگاوه‌ له‌ میدیای ئه‌مریكا وا بخرێته‌ روو كه‌ بۆ "گرنگیدانی بایدن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌ پاراستنی مافه‌كانی مرۆڤ" به‌ڵام دیاره‌ له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ كاریگه‌ری گرنگی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی سیاسه‌تی ناوخۆ به‌و ده‌ربڕینانه‌ی بایدنه‌وه‌ دیاره‌. كه‌ له‌م رووه‌وه‌ سه‌یری بابه‌ته‌كه‌ بكرێت بڕیاردانی له‌م جۆره‌ی ئه‌مریكا له‌ باره‌ی توركیا كه‌ هاوپه‌یمانییه‌تی له‌ ناتۆ، خۆی ده‌بێته‌ هۆی كولانه‌وه‌ و سه‌ختتربوونی ئه‌و برینه‌ ساڕێژنه‌بووه‌ی له‌ په‌یوه‌ندییه‌ خراپه‌كانی هه‌ردوو وڵاتدا دروست بووه‌. له‌م میانه‌دا به‌كارهێنانی تاقیكردنه‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵ توركیا وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ میدیای ئه‌مریكادا باس ده‌كرێت وڕێنه‌یه‌كی جیاوازه‌.

بابه‌تێكی گرنگی دیكه‌ی بڕیاره‌كه‌، پێشهاته‌كانی كاتی جه‌نگی قه‌ره‌باخه‌. وه‌ك ده‌زاندرێت سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ئه‌مریكا ئه‌ندامه‌ له‌ گرووپی مینسك رێكخراوی هه‌ماهه‌نگی و ئاسایشی ئه‌ورووپا، به‌ڵام ماوه‌ی ٣٠ ساڵه‌ هیچ هه‌نگاوێكی كرده‌یی نه‌ناوه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان. له‌ كاتی شه‌ڕی قه‌ره‌باخ ئه‌مریكا زۆر نه‌هاته‌ ناو پرۆسه‌كه‌وه‌، ئه‌مه‌یش هه‌راسانی لۆبی ئه‌رمه‌نی لێكه‌وته‌وه‌. هه‌رچه‌ند ئه‌مریكا بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌یش بكات له‌م پرۆسه‌یه‌دا كه‌ له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیدا سیاسه‌تی بێلایه‌نی گرتووه‌ته‌به‌ر، ده‌رده‌كه‌وێت له‌ ئه‌نجامی سیاسه‌تی رووسیادا ئه‌مریكا په‌راوێز خرا. بۆیه‌ ده‌كرێت له‌ رێگای ئه‌م راگه‌یه‌ندراوه‌وه‌ ئه‌مریكا قه‌ره‌بووی ئه‌وه‌ی بۆ ئه‌رمینیا كردبێته‌وه‌ كه‌ له‌ شه‌ڕی قه‌ره‌باخ به‌و جۆره‌ پشتگیری ئه‌رمینیای نه‌كرد كه‌ ئه‌رمینیا چاوه‌ڕێی ده‌كرد.

- گوزارشته‌كانی نێو نامه‌كه‌ چ واتایه‌ک ده‌گه‌یه‌نن؟

سوودبه‌خش ده‌بێت ئه‌گه‌ر ته‌ماشای واتای ئه‌و گوزارشتانه‌ بكه‌ین كه‌ بایدن له‌ نامه‌كه‌یدا بڵاویكردووه‌ته‌وه‌، ئه‌گه‌رچی له‌ راگه‌یه‌ندراوه‌كه‌دا هه‌وڵدرابێت ئه‌وه‌ نیشانبدرێت كه‌ باسكردن له‌ "ده‌وڵه‌تی عوسمانیی"، كۆماری توركیا ناگرێته‌وه‌ به‌ڵام به‌كارهێنانی گوزارشتی "سه‌رله‌نوێ به‌ڵێن ده‌ده‌ین كه‌ سته‌می له‌م جۆره‌ جارێكی دیكه‌ دووباره‌ نابێته‌وه‌"، دژیه‌كییه‌ك له‌وباره‌یه‌وه‌ ده‌هێنێته‌ ئاراوه‌.

ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی به‌كارهێنانی گوزارشتی "كۆستانتینۆپۆڵ" و مێژووی ١٩١٥ وه‌ك ئه‌وه‌ له‌لایه‌ن هه‌ندێك ناوه‌نده‌وه‌ لێكبدرێته‌وه‌ كه‌ تێیدا ره‌چاوی هه‌ستیارییه‌كانی توركیا كراوه‌، ئه‌مه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ راستییه‌وه‌ نییه‌. هه‌ربۆیه‌ ئه‌وه‌ی له‌ نامه‌كه‌دا گرنگه‌، به‌كارهێنانی وشه‌ی جینۆسایده‌. هاوكات نابێت له‌بیرمان بچێت كه‌ به‌شێكی زۆری ئه‌و ستافه‌ی له‌ دامه‌زراندنی كۆماری توركیادا ئه‌ركیان گرتووه‌ته‌ ئه‌ستۆ، له‌و رۆشنبیره‌ توركانه‌ پێكده‌هاتن كه‌ له‌ دوایین قۆناغه‌كانی ده‌وڵه‌تی عوسمانییدا، كاریگه‌رییان هه‌بوو. له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌، لێكدانه‌وه‌ی نامه‌كه‌ به‌وه‌ی كه‌ "ئه‌مریكا ده‌وڵه‌تی عوسمانی تاوانبارده‌كات نه‌ك توركیا" راست نییه‌. هاوكات ئه‌م دۆخه‌، نموونه‌یه‌كی هه‌ره‌ دیاری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌مریكا له‌ كاتی نووسینی نامه‌كه‌دا ویستوویه‌تی دیپلۆماتییه‌تێكی چ فێڵبازانه‌ به‌كاربهێنێت. ئه‌گه‌رچی ئه‌مریكا له‌رێگه‌ی ئه‌م گوزارشتانه‌وه‌ بیه‌وێت ئه‌وه‌ نیشانبدات كه‌ كۆماری توركیای تاوانبار نه‌كردووه‌، به‌ڵام ئه‌م دۆزه‌ رنگدانه‌وه‌ی راستییه‌كه‌ نییه‌. چونكه‌ كۆماری توركیا له‌ڕووی مێژوویی و یاساییشه‌وه‌، شوێنگره‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌. هه‌روه‌ها له‌ راگه‌یه‌ندراوه‌كه‌دا به‌كارهێنانی ناوی كۆستانتینۆپۆڵ له‌جیاتی ئیستانبوڵ، پرسێكی ئێجگار گرفتئامێزه‌.

- پێویسته‌ به‌ چ شێوه‌یه‌ك روانینی ئه‌رمه‌نییه‌كانی توركیا له‌وباره‌یه‌وه‌ لێكبدرێته‌وه‌؟

ئه‌وه‌ ده‌زانرێت كه‌ ئه‌رمه‌نییه‌كانی توركیا، له‌سه‌روویانه‌وه‌ هرانت دینك نیگه‌ران بوون له‌ به‌كارهێنانی رووداوه‌كانی ١٩١٥ وه‌ك ئامڕازێكی سیاسیی. راگه‌یه‌ندراوه‌كه‌ی ٨٥هه‌مین پاتریاكی ئه‌رمه‌نییه‌كانی توركیا، ساهاك ماشاڵیان، ئێجگار گرنگه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ ماشاڵیان رایگه‌یاند: "بینینی ئه‌وه‌ی ئازاری گه‌له‌كه‌مان و یادكردنه‌وه‌ی پیرۆزی باو وباپیرانمان ده‌كرێنه‌ ئامرازی ئامانجی سیاسیی رۆژانه‌ له‌لایه‌ن ژماره‌یه‌ك وڵاته‌وه‌، ئێمه‌ی دڵته‌نگ كردووه‌" له‌و چوارچێوه‌یه‌دا گرنگییه‌كی چاره‌نووسسازی هه‌یه‌.

ماشاڵیان هه‌روه‌ها رایگه‌یاندبوو: "ئه‌و گرژییه‌ی كه‌ گواستنه‌وه‌ی ده‌یان ساڵه‌ ئه‌م پرسه‌ بۆ به‌رنامه‌ی كاری په‌رله‌مانه‌كان درووستیكردووه‌، خزمه‌ت به‌ نزیكبوونه‌وه‌ی هه‌ردوو گه‌ل ناكات، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌ستی دوژمنایه‌تیی ده‌ورووژێنێت و رێگه‌ بۆ دواكه‌وتنی ئاشتبوونه‌وه‌ خۆشده‌كات" ئه‌مه‌ش به‌ مانای ئه‌وه‌ دێت كه‌ ئاساییكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌رمینیا له‌ڕووی چاره‌سه‌ركردنی گرفته‌كه‌، كارێكی پێویسته‌.



(پرۆفیسۆر دكتۆر یڵدز ده‌ڤه‌جی بۆزكوش مامۆستایه‌ له‌ زانكۆی ئه‌نقه‌ره‌)




ماڵپەری ئاژانسی ئانادۆڵۆ، بەشێک لەم هەواڵە ئابۆنانەی کە بڵاوکراوەتەوە لە لیستی هەواڵەکانی ئاژانسی ئانادۆڵۆ، کورت و پوخت دەکرێت ئینجا بڵاودەکرێتەوە، بۆ ئابۆنەوە کردن تکایە پەیوەندی بکەن.
بابه‌ته‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان
Bu haberi paylaşın